DE ZWARTE DEN Recepten

FB_IMG_1433320925106Spar, den, lariks en ceder kun je hetzelfde gebruiken in alle recepten, al zal de smaak per specifiek soort soms weleens verschillen en ook de werkzame stof. Gebruik geen taxus, die is geheel giftig met uitzondering van het vruchtvlees (pit wel uitspugen). Van taxus wordt wel een anti-kanker medicijn bereid. Gebruik ook geejn conifeer, die is ook giftig is bij inname.

Spruce beer/sparrentoppenbier:

40 gr jonge sparrentwijgjes, 350 gr suiker, 100 gr schenkstroop/melasse, 4,5 liter water, bakkersgistgist (evt gember, sinaasappelschil, citroenschil of koriander). Verse jonge twijgjes 30 minuten koken in water, zeven en suiker en stroop erin oplossen. In fles doen en gist erin sprenkelen, 6 dagen laten fermenteren en dan in flessen doen.
Sparrentoppenbier is een gebruik van de oude vikingen die het bier dronken voor kracht in de strijd, voor vruchtbaarheid en om scheurbuik op lange zeereizen tegen te gaan (Captain Cook gebruikte het nog in de 18e eeuw op zijn reizen naar Australie en Nieuw-Zeeland). Sparren worden hier al langer voor gebruikt dan hop.

Dennenwijn (lijkt op retsina): 400 gram dennentoppen, 1 kilo rietsuiker, 1 citroen & 1 sinaasappel, 2 el koude zwarte thee, ½ theelepel gist, 4 liter water, witte wijngist: Toppen fijnsnijden en 20 minuten koken in 2 liter water, 2 dagen afgedekt laten staan en opnieuw zeven na verwarmen. Doorkoken en suiker erbij, sap van de vruchten en thee toevoegen, dan afkoelen tot 20 graden, zeven en in gistingsfles doen. Gist en wijngist toevoegen, water erop om 5 liter fles vol te krijgen, dan een jaar laten staan tot gebruik!
Dennennaaldenolie, 1 liter zonnebloem of maisolie, 1 eetlepel gekneusde peperkorrels, 350 gram verse dennenknoppen, schil van 1 limoen: alles bij elkaar in weckpot, 2 dagen op warme plek, dan zeven door neteldoek en bottelen (niet te lang want anders bitter)
Azijn van den: 2 handenvol knoppen van de den, 1 liter witte wijnazijn: 4 weken wegzetten op warme plek (24 graden), afzeven en bottelen
Dennenwierook: 2 el Dennenhars, 5 Jeneverbessen, Klein beetje Bijvoet: Vijzel de Dennenhars fijn en voeg de Jeneverbessen eraan toe. Doorvijzelen totdat ze goed vermengd zijn en als laatste een beetje gedroogde Bijvoet erbij.

Dennensiroop: Schone pot met laagje suiker, laagje dennentoppen etc, eindigen met de suiker. Goed aandrukken en op donkere plek wegzetten. Na enkele dagen nog wat suiker toevoegen. Na 4 maanden de dennentoppen eruit zeven en evt karamelliseren (lekkernij), de rest donker bewaren als siroop, waarin de geneeskrachtige hars zich dan bevindt. Toepassen als hoestsiroop en infecties aan de luchtwegen bij verkoudheid, griep of bronchitis.
De etherische olie, de hars, de naalden en de jonge toppen van de den hebben een ontsmettend effect op de luchtwegen. De den heeft ook een verwarmende, ontstekingsremmende en licht urinedrijvende werking, hierdoor is het kruid zeer geschikt bij de behandeling van reumatische klachten. Vooral de etherische olie van den heeft mild rustgevende eigenschappen, die gunstig kunnen uitwerken op een overbelast zenuwstelsel.
Verder is de ontsmettende werking van nut bij blaasinfecties en is er een lichte antischimmelwerking aanwezig. Verder is het natuurlijk een bron van vitamine C!

DE ZWARTE DEN Mythologie

FB_IMG_1433320885819Het verhaal gaat dat als je de zaden van dennenappels die nog open staan, ’s morgens vroeg voor zonsopgang op een nuchtere maag nuttigt, je dan de hele dag onkwetsbaar bent. We zoeken wat van die zaadjes op tussen de dennennaalden op de bosbodem en stoppen er wat van in onze minden. Ze smaken heerlijk, als pijnboompitten maar dan in het mini.

De pijnboompitten die wij in de winkel kopen zijn afkomstig van de parasolden die groeit rond de Middellandse zee. In het oude Griekenland waren de pijnboompitten verbonden aan het ritueel van Thesmophoria, een feest dat ieder jaar ter ere van Demeter en haar dochter Persephone werd gevierd. De vruchtbaarheidsgodin Demeter was ontroostbaar toen haar dochter Persephone naar de onderwereld was ontvoerd en door Hades tot vrouw was verkozen. Niets op aarde wilde meer bloeien en er was een eeuwige winter. Toen zwichtte Hades en er werd overeengekomen dat Persephone voor de helft van het jaar in de bovenwereld mocht verblijven bij haar moeder. Demeter liet alles weer groeien en bloeien om in de winter weer alles te laten sterven.

Aan het ritueel mochten alleen gehuwde vrouwen meedoen om hun baarmoeders en het land vruchtbaarder te maken. Het feest duurde vijf dagen eind oktober/begin november, de vrouwen namen een bad in zeer te reiniging, trokken zich terug in loofhutten waar ze op een bed van planten zaten, dan haalden de vrouwen uit onderaardse keldertjes de half vergane resten van de biggetjes, granen en pijnboompitten die bij het oogstfeest in juli begraven waren tevoorschijn, dan trok men naar de stad en bij de tempel van de godin demeter werden alles dan plechtig geofferd (+ het thesmophorion).
Ook bij de Germanen werden  spar en den als cultusbomen gezien. Tanfana (tan is den, fana tempel) is het germaanse dennenfeest, maar er is weinig over bekend. In Oldenzaal is er nog de tankenberg waar vermoedelijk dat soort feesten hebben plaatsgevonden. De dennen en sparren zijn allen gekoppeld aan de germaanse joelperiode, wat bij ons de kersttijd is, de dertien dagen na 21 december tot aan driekoningen. Bij de Germanen was het gebruikelijk om groene twijgen in huis te hangen en lichten te branden als afweermiddel tegen boze geesten. Wel werd vroeger in de kersttijd een joelblok uit het bos gehaald (vaak dennen of sparrentakken van een halve meter lang), alle lichten werden gedoofd en bij het licht van het joelblok vertelde men elkaar verhalen. Om middernacht werd het kerstblok dan gedoofd.
De kerstboom, die eigenlijk een spar is en geen denneboom, is pas veel later in onze geschiedenis gekomen.Het gebruik van versierde en verlichte kerstbomen ontstond in het westen van Duitsland in de Elzas. Men behing de kerstboom met appels, rozen van papier en suikerwerk. Vooral bij welgestelde lieden thuis, de arme kinderen uit de buurt mochten er dan aan komen schudden. De traditie verspreidde zich pas in de negentiende eeuw over heel het land. De Engelse koningin Victoria, die gehuwd was met de Duitse prins Albert introduceerde het gebruik van de kerstboom in Engeland. In Nederland waren het sinterklaasfeest en driekoningen lang de belangrijkste feesten uit de joeltijd, en pas halverwege de jaren veertig raakte de kerstboom en het kerstfeest meer ingeburgerd in Nederland.

DE ZWARTE DEN Biologie

Waar ik woon, in Haarlem, bij de Ksylvestris01ennemerduinen  staan alleen zwarte dennen, en die zijn ooit aangeplant door Jacques P Thijsse in de jaren dertig. Ze zijn vooral op de kammen van de duinen aangeplant om het stuiven tegen te gaan. Maar de den is niet de natuurlijke begroeiing in dit gebied. De eiken en meidoorns doe dat wel zijn zie je daarom tussen de dennen al opschieten.
Pollenonderzoek heeft uitgewezen dat de den is in Nederland waarschijnlijk helemaal geen inheemse boom is, na de laatste ijstijd toen het ijs zich terugtrok was het een van de pioniers, want hij houdt van droogte en koude, maar later toen het warmer werd, werd het hier verdreven door loofbomen als eiken, beuken en berken. Misschien alleen op zeer arme gronden als zandverstuivingen stonden nog dennen, maar al rond het begin van onze jaartelling was het geen algemene boom meer hier. .

De dennenbomen die in Nederland staan zijn allen import uit midden-Europa, Dennen zijn een zeer nuttig bosbouwgewas. Ze verlangen geen rijke bodem, maar schrale terreinen en groeien heel snel. Het vurenhout is van sparren afkomstig en het grenen van dennen werd oa gebruikt voor de mijnbouw, de scheepsbouw (de lange masten), houtskool en er kon ook teer, terpentijn en hars uit gewonnen worden.
FB_IMG_1433320905424De oudste boom ter wereld is ook een naaldboom en wel een spar van 9550 jaar. Hij staat in centraal Zweden, in de provincie Dalarna. Hij groeit in een gebied met andere sparren van 8000 jaar oud en onder de grond vlakbij zijn resten van andere sparren gevonden die in dezelfde tijd geleefd hebben. Net na de ijstijd moet hij daar zijn opgekomen, waarschijnlijk als zaag meegenomen door mensen. Hij heeft zolang overleefd omdat er weinig bosbranden zijn, weinig mensen en het relatief koud en droog is. (c-14 methode, universiteit van UMEA) De daarna oudste bomen in de wereld zijn 5000 jarige dennen in Canada.

De Oostenrijkse zwarte den groeit recht omhoog, soms zie je ook Corsicaanse zwarte dennen, die draaien zo mooi om hun as en maken de kroon heel breed. Ik heb we weleens zo’n dode getordeerde den op zijn kop zien staan bij Duin- en Kruidberg, dat leek net een briesende vuurdraak.

VLIER gebruik en recepten

Hoe te plukken?
Als je de bloesems plukt, kun je de stelen er wat af knippen. Laat wat bloesems hangen voor de vele kevertjes en vliegen die van het stuifmeel snoepen, en wat voor de bessen later in het seizoen. Een heel klein beetje bessen of bloesems zijn al geneeskrachtig. Was de bloesems niet, dan was je het geneeskrachtige stuifmeel eraf en pluk op een zonnige, droge dag, waarop de bloesems helemaal open staan, en nog niet uitvallen.
Je kunt de bloesems in het algemeen drogen aan een touwtje dat je in de keuken ophangt, maar in het geval van vlierbloesems is nog beter ze te drogen in een mandje op wat keukenpapier, het medicinale stuifmeel kun je dan ook opvangen. Droog ze binnen op een plek waar geen direct zonlicht valt. Eventuele beestjes lopen er vanzelf uit. Hussel of hanteer de bloesems zo weinig mogelijk, dan blijf de geneeskracht het best bewaard.
Tijdens het drogen gaan ze behoorlijk sterk ruiken (naar kattenpies), ik vind het te sterk en droog ze het liefst in de schuur, of een kamer waar niemand komt. Na een paar dagen is dat over, en als ze knisperen, zijn ze klaar. Overigens werkt de vlierbloesem sterker als ze niet gedroogd wordt maar direct verwerkt in een olie of tinctuur, zoals wij straks gaan maken.

Medicinaal
Wij gebruiken vandaag alleen de bloesems, maar de vlier is een echte wonderboom, niet alleen de bloesems worden gebruikt, maar ook de bessen in het najaar. Daarnaast zijn ook de takken, bladeren, schors en wortels medicinaal, maar die werken wel heftig.
Net als de brandnetel die we eerder in dit clubje behandelden is de vlier vooral reinigend en geschikt voor bijvoorbeeld een voorjaarskuur (de bloesems) en een najaarskuur (de bessen). Voor het lichaam onbruikbare stoffen worden uitgescheiden langs natuurlijke wegen. Niet alleen ons lichaam heeft het nodig zo nu en dan op te ruimen, bijvoorbeeld met een griepje wanneer de temperatuur in ons lichaam verhoogd wordt, ook insecten doen dat. Van de stadsecoloog Dik Vonk hier in Haarlem hoorde ik dat ook insecten in het voorjaar een zonnig plekje zoeken op de schors van een boom om lekker te zonnen, hun stofwisseling wordt dan gestimuleerd en onbruikbare stoffen afgevoerd. Dat kunnen wij ook doen natuurlijk.
Vlierbloesem reinigt vooral bij koude en natte aandoeningen zoals koorts en griep. Stofjes in de vlierbloesem werken verwarmend op je systeem; je gaat extra zweten, je krijgt een betere doorbloeding, slijm wordt opgelost en het werkt urinedrijvend waardoor ziekteverwekkers je lichaam sneller zullen verlaten. Het smaakt lekker en troostend.
In Israël is er een virologe Madeleine Mumcuoglu die al 25 jaar onderzoek doet naar vlierextract, en het blijkt dat het je lichaam stimuleert om antistoffen te maken tegen een achttal griepstammen. Het werkt dus veel breder dan de griepprik, die je maar werkt tegen 1 soort griep. In het laboratorium lijkt het zelfs te werken tegen HIV-cellen, maar hier is nog verder onderzoek voor nodig. In de natuurvoedingswinkel kun je het vlierextract Sambucol kopen, maar wij gaan dat natuurlijk zelf maken.
Vlierbloesem is een mild werkend kruid om het zenuwstelsel te ontkrampen. Daarom wordt het ook aanvullend gebruikt bij klachten die samenhangen met een overspannen zenuwstelsel. Ook bij besmettelijke kinderziekten zoals de waterpokken en mazelen die met koorts gepaard gaan en bij reumatische aandoeningen werkt het goed doordat het urinedijvend werkt en licht pijnstillend is. Gebruik de vlier echter niet als de patient uitgedroogd is.
Vlierbessen kun je in kleine hoeveelheden rauw eten, bijvoorbeeld een half trosje. Bij teveel wordt je er ziek van (Rosa heeft dit als kind eens meegemaakt). Dit komt door de blauwzuur, die overigens in veel etenswaren zit (zoals amandelen, lijnzaad en bonen). Als je de vlierbessen kort kookt, verdwijnt het blauwzuur direct, overigens ook bij bewaren en invriezen. Er is van alles van te maken, zoals sap, moes, wijn, siroop en jam. Bij opgravingen is gevonden dat mensen zelfs al in de steentijd vlierbessen tot moes kookten.
De inname van de schors, bladeren en wortel wordt afgeraden, al heb ik wel allerlei traditionele recepten gevonden. Schors en bladeren en dergelijke zijn meer paardenmiddelen. Zo las ik dat de binnenkant van de schors (het groene) werkt als braakmiddel wanneer je door een adder gebeten bent (of bij Mellie Uyldert, als je denkt een minnedrank gedronken te hebben). Het blad werkt sterk laxerend en vochtdrijvend: het is veiliger in dit geval de bloesems of bessen te gebruiken en het blad bijvoorbeeld alleen als middel in zalf toe te passen(in een jaargetijde wanneer er geen bloesem voor handen is). Voor de slanke lijn vond ik nog een recept van vlierwortelwijn, waarin je de wortel in kokende wijn een tijdje laat trekken. Je mag hier ook maar een heel klein beetje van nemen omdat het sterk laxerend werkt.

Recepten:

Thee van Vlierbloesem
• 10 minuten laten trekken, twee theelepels kruid per kopje
• Bij griep eventueel met citroensap erdoor of lindebloesem, dit versterkt de werking. Neem drie koppen voor het slapen gaan en klim met een kruik erbij in bed. Volgens onderzoek verkort dit de duur van griep in 90% van de gevallen met de helft.
• Bij zweren in de mond of bij keelpijn of amandelontsteking, gorgelen met thee of kruiden getrokken in warme melk.
• Als preventie tegen hooikoorts gedurende vier weken een uur voor het ontbijt een kopje vlierbloesem drinken voordat het seizoen begint. Ook voor diabetici is dit een goede kuur.
• Als compres bij vermoeide ogen of als aftershave, wel vers maken!.

20150608_164847-1Verkoudheidstinctuur
• 1/3 deel vlierbloesem, 1/3 deel gember, 1/3 deel citroengras op dubbele graanjenever, tinctuur wordt door alcohol snel in de bloedbaan opgenomen. (1/2 vaste stof, ½ vloeistof )
• Bij acute klachten, 1 a 2 druppels per uur of 5 druppels 3x daags (kinderen de helft), innemen voor de maaltijd, het wordt direct opgenomen.
• Omdat in de tinctuur de verse bloemen verwerkt worden ,werkt het veel sterker dan gedroogde vlierbloesems, de etherische olie die ook sterk werkzaam is, blijft dan beter behouden. Wij gebruiken voor de tinctuur 100% graanjenever en dat bevat 35% alcohol. (Het moet wel graanjenever zijn en niet bv van aardappel.) Na 6 tot 8 weken is de tinctuur klaar en kan hij gezeefd worden en in een flesje gestopt. Zelfgemaakte tinctuur is 8x sterker dan kant en klare, dus als je een boek een aanbeveling leest kun je minder druppels gebruiken. Voor kinderen kun je de alcohol in een glaasje water doen, na een kwartier is de alcohol dan verdampt.

Vlierzalf
• Op vlierolieinternet vond ik enkel recepten van vlierzalf met vaseline of lanoline gevonden, maar tegen lanoline (schapenvet) kan ik niet goed en vaseline blijft als een film bovenop de huid liggen en trekt niet in. Het is ook maar de vraag of d werkzame stof van vlierbloesem dan wel goed in de huid trekt.
• Ik heb dus een vlierbloesemmaceraat gemaakt, je laat dan kruiden in olie trekken. Het gaat als volgt te werk. Pluk verse droge bloemschermen (niet nat van de regen), haal de bloemetjes van de schermen af, doe ze in een schone doorzichtige fles en overgiet ze met een biologische plantaardige olie, totdat de bloemen beginnen te stijgen. Ik heb koudgeperste zonnebloemolie gebruikt, maar je kunt ook een andere neutrale plantaardige olie gebruiken. Sommige planten combineren goed met een bepaalde olie zoals olijfolie met st janskruid of roos. Je laat deze bloemblaadjes dan meerdere malen opnieuw trekken. Olijfolie, zonnebloem en sesam kunnen goed verwarmd worden, olijf en zonnebloemolie kunnen goed in de zon en sesam het best in de pan. Amandelolie bijvoorbeeld kan niet verwarmd worden.
• Laat de fles afgesloten 6 weken in de zon staan. Laat hem de eerste dagen een paar keer luchten zodat het vocht uit de bloemen kan verdampen en roer iedere dag even om met een houten of glazen staafje. Bij gebrek aIMG-20150608-WA0014an zon of tijd verwarm je de fles au bain-marie eenmaal per dag gedurende vijf dagen.
• Zeef de olie door een katoenen doek en hanteer dan de volgende verhouding: 100 ml olie, 8 gram bijenwas en 1 eetlepel karite of 10 gram bijenwas. 20 druppels etherische olie per 100 ml (1 ml is 1%).
• Eerst de harde vetten au bain marie smelten, olie erbij, druppeltest op een schoteltje, dan koud waterbad en etherische olie toevoegen en in potjes doen.
• De vlier heeft een verzachtende werking op de huis en door de ontsmettende en zuiverende werking helpt het bij kleine wondjes en infecties van de huid. Je kunt m dus gebruiken bij een schrale huid met barstjes,ruwe huid en kloven, huid die verbrand is door de zon (als aftersun), winterhanden- en voeten, en op kliene wondjes als schaafwondjes. Het zou ook helpen om zomersproeten te bleken.
Vliercider
Ingrediënten:
– 4 liter water
– 15 Vlierbloemschermen
– 2 eetlepels witte wijnazijn
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 500 gr suiker
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen, de schijven citroen en de suiker aan toe en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek, wijnazijn erbij en bottelen. Bewaren (niet in de koelkast), na ongeveer twee weken ontstaat er koolzuur en is de drank heerlijk te drinken. Ongeveer 2% alcohol.

Vliersiroop
Ingrediënten:
– 2 liter water
– 10 Vlierbloemschermen
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 2 kilo suiker of 2 kilo honing
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen en schijven citroen en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek in een pan en suiker erbij doen, dit laten inkoken tot siroopdikte en bottelen. Heerlijk met ijs.

Vlierpannenkoeken
Ingrediënten:
– een aantal grote bloemschermen van de Vlier
– 150 gr meel
– 100 ml melk
– 2 eieren
– snufje zout
– plantaardige olie om te bakken
Maak van het meel, de melk, de eieren en het zout op de traditionele manier pannenkoeken, doe een laagje in een goed verhitte pan op het vuur en plaats de bloemschermen met de steel omhoog in het beslag. Als het beslag gestold is en de pannenkoek moet worden gekeerd trek je de steeltjes omhoog, de bloemen blijven nu achter in de pannenkoek, draai de pannenkoek om en bak verder gaar. Lekker met ijs en poedersuiker.

taartAppeltaart met rabarber en vlierbloesem, (overheerlijk recept van Karin van der Linde): 1 dag tevoren beginnen

Ingrediënten
Vulling:
4 grote appels/ circa 8 grote schermen vlierbloesem, vers geplukt/ circa 4 grote stengels rabarber/ caramel van ca 20 gr suiker en 45 gr boter/
Voor over de vulling: 1 of 2 eieren/ room of sojaroom/
circaa 90 gr lange vingers voor op de bodem
Deeg:
Originele recept Koopmans zelfrijzend bakmeel:
300 g Koop mans Bakkers Zelfrijzend Bakmeel/ 200 g koude roomboter of margarine (kamertemperatuur)/ 160 g witte basterdsuiker/ snufje zout/ 1 ei/

Note: voor de kruidenbijeenkomst bij Marielle ca half recept gemaakt (je hebt geen rasterwerk over de taart nodig) met:
-ipv van een heel ei alleen de dooier.
-ipv witte basterdsuiker 90 gr kokosbloesemsuiker
-ipv boter gebruik ik soms half boter/ half zonnebloemolie
-over de vulling heb ik 1 ei met room gebruikt. Wil je hem smeuïger, gebruik er dan 2

Werkwijze
Dag tevoren voorbereiden:
-schil de appels en snijd in blokjes van ca 1,5 x 1,5 cm.
-haal de bloemetjes van de vlierbloesemtakjes en zet apart
-smelt de suiker, laat licht caramelliseren en voeg de boter toe. vermeng de appelblokjes met deze caramel en laat een paar minuten smoren. De appel moet heel blijven.
-laat de appels afkoelen van het vuur af, vermeng met de vlierbloesem en zet een nacht in de koelkast

Dag 2
-snijd de rabarber in kleine blokjes (0,5 x 0,5 cm): vermeng met het appelmengsel
-maak het deeg:
meng boter, suiker en zout en snijd de boter er door in kleine blokjes. Voeg het ei toe, meng. Kneed het deeg kort en maak er een soort worst van: verpak deze in plasticfolie en leg minstens 1 uur in de koelkast
-verwarm de oven voor op ca 180 C
-haal het deeg uit de koelkast, snijd het in dunne plakjes en bekleed daarmee een springvorm (a-la-Jamie-Oliver: plakjes deeg aandrukken met hand !, echt perfect !!!).
-snijd de lange vingers aan stukjes en verdeel over de bodem van het deeg
-stort het appelmengsel er overheen en egaliseer
-klop de 2 eieren los met de (soja)room: verdeel over het oppervlak, verspreid daarna door de vulling, met een vork
-plaats ca 1 uur in midden van de oven
-na 2 dagen, én in de koelkast, is de smaak eigenlijk het lekkerst: de vlierbloesem is heel aromatisch aanwezig

20150608_164749_resizedVlierbloesemazijn
Neem 3 verse bloesemschermen, 1 citroen en 1 sinaasappel in schijfjes, doe deze in een pot die men goed kan afsluiten, gier er een liter witte wijnazijn van een goede kwaliteit over en laat de pot afgesloten op een warme plaats 8 dagen staan, iedere dag even schudden. Dan afzeven en bottelen. Lekker bij zomersalades samen met een notenoliedressing.
Zoetzure vlierknoppen
Pluk onrijpe groene bloemschermen en doe deze in een grondig gewassen pot en overgiet ze met kokende azijn, voeg 100 gr suiker toe, laat de azijn afkoelen en sluit de pot. Dan twee weken laten staan en de vlierknoppen gebruiken in salades en als garnering.

Bronnen o.a.
Geert Verhelst: Groot handboek der geneeskrachtige kruiden
Le Cleune: Compendium van Rituele Planten
Herba Sanitas website, Abe de Verteller website

VLIER mythologie

IMG-20150608-WA0008“Voor de vlier moet je je hoed afnemen” zeiden onze overgrootouders nog. En als ze dat zeiden was daarin nog wat merkbaar van het buitengewone respect dat onze voorouders voor deze geneeskrachtige boom voelden. Naar de vlier kon je met al je klachten toe, als je alleen al de stam aanraakte of een klein briefje aan de boom vastmaakte, waren je klachten aan hem toevertrouwd. Niemand durfde een vlier om te hakken of het hout ervan te verbranden. Volgens het geloof was de boom met je familie verbonden en zou een verminking van de boom op hen terugslaan. Mensen werden ook begraven onder vlier, of je plantte hem juist bij je huis als je graag kinderen wilde ontvangen.
Bij de Germanen was de vlier gewijd aan de godin Freya. Later is deze godin gekerstend tot vrouw Holle in Nederland en Duitsland, vrouw Hyldemoer, Hel en nog zo wat namen in onze contreien. Vrouw Holle was een godin van het onderaardse en zowel verbonden met leven als dood. Ze zorgde als een moeder aarde voor de wortels en zaden in de grond tijdens de winter, maar ook was zij de doodsengel die gouden hemelrozen langsbracht voor het kind dat sterven moest.
vrouw-holleHet sprookje van vrouw Holle kun je uitleggen als een sjamanistisch sprookje, over het neerdalen van de ziel via een put in het onderaardse, waar je beproevingen moet doorstaan en een beangstigende figuur ontmoet met lange tanden. Wie groeien wil, moet soms diep zinken. Het meisje uit het verhaal zit te spinnen naast de put en prikt zichzelf, haar bloed kleeft aan de draden en de spoel valt in het water, ze springt in de put, haar levensenergie (gesymboliseerd door het bloed aan de klos) achterna, in de onderwereld wachten haar vier beproevingen die alle te maken hebben met het drievoudige aspect van de godin als maagd, moeder en oude vrouw.
Als maagd plukt zij de bloemen van het veld: de genietingen van de jeugd mag ze ontvangen. Ze plukt de appelen op het moment dat ze rijp zijn, niet eerder, en ontdekt haar vrouwelijkheid en seksualiteit. Daarna is ze geen maagd meer en mag de broodjes uit de oven halen, zij mag de kinderen ter wereld brengen. Dan ontmoet zij vrouw Holle en schrikt van haar lange tanden. Vrouw Holle is een godin, eigenlijk is dit een van de weinige sprookjes waarin een godin voorkomt. Ze heerst over de holle wereld, die je volgens het volksgeloof kunt betreden door holle bomen zoals de vlier, of via bronnen en putten. Je moet het niet letterlijk zien als een grot onder de grond, maar als een geestelijke wereld die je betreedt als je zonder lichaam bent.
Vrouw Holle vertegenwoordigt de fase van de oude vrouw, de winterperiode van je leven. En deze periode is het net zo goed waard om geleefd te worden als de gouden tijd van de jeugd. Het meisje reinigt het huis van vrouw Holle, door je huis te reinigen raak je je oude hechtingen en trauma’s kwijt, ze schudt het kussen op om het te laten sneeuwen, hiermee kun je de veren loslaten die je niet langer nodig hebt. Als het meisje dan de roep voelt een nieuw leven te beginnen, krijgt zij de haar toebedeelde levensenergie uitgereikt: het goud waarmee zij haar nieuwe leven na de dood kan betreden. De haan, (de vogel die de dageraad, het begin van de nieuwe dag aankondigt), roept: “Kukeleku, onze gouden jonkvrouw zien we nu”. Het meisje volgde continu haar eigen levenslot en er wordt daarvoor beloond. De nare stiefzuster wordt bedekt met pek, die er niet meer af gaat. Zij wordt beloond met pech in haar nieuwe leven.
Het verhaal doet een appèl aan je, om je eigen levensverhaal te volgen: je bent alleen gehoorzaamheid verschuldigd aan je eigen levensdraad, de godin in al haar levensfases, en niet aan de maatschappij of je familie.

Misschien een goed idee om daar even op te mediteren. Als we allemaal een vliertakje plukken en daarop mediteren komen er velen van ons clubje beelden van overvloed en volheid, fijne herinneringen aan de kindertijd en het beeld van gezonde longen en keel naar boven, en bij een persoon de vrijheid geassocieerd met het flierefluitje.

VLIER biologie

20150608_165047-1-1_resized

De Vlier (Sambucus Nigra)

Als je in de maand juni goed om je heen kijkt waar je de vlierbloesem ziet, en een mentaal plaatje in je hoofd maakt, dan weet je in de herfst ook goed waar de veel onopvallender bessen hangen. De vlier zaait zichzelf talrijk uit door de zaadjes die de op de bessen verkikkerde vogels overal uitpoepen. Zelfs bovenop muren, tussen tegels.. In mijn achtertuin bloeit er eentje tussen de kamperfoelie (zie foto hiernaast). Dat verschijnsel heet een epifyt. De boom zal de grond nooit raken en in het volksgeloof is hij daarom voorzien van magische kwaliteiten net als de maretak.
Het is een nog beter idee om een van de vele vlierzaailingen gewoon te laten groeien in je eigen tuin zodat je ten volle kunt genieten van alles wat deze boom ons geeft. De vlier groeit graag op grond die kunstmatig vruchtbaar gemaakt is, zoals in onze tuinen, of naast het konijnen- of kippenhok, bij de uitgespoelde mest. Zelfs bij woningen uit de steentijd zijn sporen van vlierbomen naast de bebouwing teruggevonden. Groeiden de vlieren daar vanwege de mest, of omdat de boom zo’n uitstekende huisapotheek is? In ieder geval is de vlier al duizenden jaren bij de mens, en dat maakt hem tot een van de meest gebruikte en best onderzochte bomen.
De takken kunnen wel 1 meter per jaar groeien, maar de boom zelf wordt niet zo heel oud, enkele tientallen jaren. Als hij eenmaal bloeit, groeit hij niIMG-20150608-WA0004et verder de hoogte in en vaak zie je dat de boom kale takken krijgt aan de bovenkant als hij oud wordt, en van binnen ontstaat er een holle ruimte, waar op zich weer allerlei symboliek aan verbonden is. Op sommige oude exemplaren groeit het judasoor in de herfst, een lekkere paddenstoel die in de Chinese keuken wel gegeten wordt, en er uitziet als een menselijk oor, maar dan zwart. In de duinen, bij al die verweerde vlieren zie je ze vaak.
Let even op dat je de juiste plant voor je hebt, als de plant er wat anders uitziet, kleiner is, glanzende bladeren heeft of sterk geveerde bladeren, of bloesem in tuiltjes heeft of rode bessen ipv zwarte bessen heeft heb je mogelijk met een bergvlier of kruidvlier te maken en die zijn giftig. Ik heb ze echter maar zelden gezien, en het valt gelijk op dat er iets anders is. Ruik maar aan de bloemen, dit is onmiskenbaar de gewone vlier. Er zitten bijna wel zo’n 80 bloempjes aan de platte schermen en de zwarte bessen gaan hangen als ze rijp zijn.

Hoe zit het dan met MEST?

uitmesten
Vroeger had je alleen potstallen, mest en stro werd dan een winter lang door de schapen- en koeienpoten gemengd op de bodem van de stal en kon gerijpt het land weer opgereden worden. De rijpingsbacteriën produceren antibiotica voor de plant, vitaminen en enzymen. Tijdens het rijpingsproces worden zelfs stoffen als dioxinen, hormonen en landbouwgiffen helemaal afgebroken.

Bij de gangbare veeteelt wordt alle mest afgevangen, de dieren poepen in een rooster en het wordt opgevangen en luchtdicht in tanks bewaard. Nu er geen lucht meer bij kan gaan er andere bacteriën aan het werk. Met dezelfde input aan mest gaan er nu in plaats van rijpings-,rottingsbacteriën aan de het werk. En zij maken geen gezonde vitamines maar giftige gassen als alcoholen, zoutzuur, methaan, ammoniak. Deze gassen verdampen in de atmosfeer, en met het inspuiten van de gier in de bodem verdrinken de dieren in de bovenste laag van de bodem.
Wat zonde vind ik dat: vervuiling in plaats van voeding. Maar het is wel hoopvol te weten dat het ook anders kan: door alle mest te laten rijpen, oftewel composteren, kan het onze aarde juist tot voedsel dienen.

Misschien gaat het wat ver dat ik dit nu zeg, maar ook onze menselijke mest (met een woordspeling ook wel menst genoemd), wordt aan een rottingsproces onderworpen doordat het met water wordt weggespoeld. Door de waterzuivering wordt het wel uit ons water gezeefd maar toch komen er stoffen als medicijnen in ons oppervlaktewater terecht. Ook menselijke mest kan heel schoon gecomposteerd worden waarbij alle medicijnresten en ziektekiemen worden geneutraliseerd.

In het door aardbevingen geteisterde land Haiti is geen geld om riHaiti-SOILolering aan te leggen. Daarvoor in de plaats zijn er nu composttoiletten aangelegd. Ze zijn volkomen reukloos, na iedere toiletgang wordt er een handje houtsnippers bijgevoegd. De compost die hier vandaan komt wordt gebruikt om de zeer verarmde landbouwgronden in Haiti weer tot leven te wekken. Nu zie je hoe er in geval van nood ruimte is voor heel vernieuwende initiatieven.

Tip: Kijk naar de documentaire Soil Haiti op YouTube!