Klimop in de geneeskunde

image002Geschiedenis van de geneeskunde
In de Oudheid werden bladeren en bessen van klimop wel gegeten om het bacchisch genot te vergroten, maar dit werkt wel hallucinogeen en geest en spieren raken in een soort verstarring. De bessen van klimop zijn echt wel giftig en eigenlijk alleen lekker voor de vogels die er in de vroege lente van genieten.
Bij de Romeinen heeft Plinius de oudere al uitgebreid de tegenstrijdige geneeskrachtige toepassingen van de klimop beschreven. De plant stoort enerzijds de geest maar heldert hem anderzijds als je teveel alcohol gedronken hebt. Inwendig gebruikt is het sap schadelijk voor de spieren maar uitwendig is het wel overal goed voor. Klimop verzachtte hoofdpijn, en was goed voor de milt als het gedronken werd. Klimop bessen ingenomen met mede verdreven de wormen. Het sap van de wortels kon je op spinnenbeten smeren. De gom die uit klimop stengel vloeit werd gemengd met azijn en gebruikt als mondspoeling om de tanden gezond te houden.

In de Middeleeuwen werd klimop nog steeds als inwendig geneesmiddel gebruikt. Rembert Dodoens, de beroemde lijfarts van Maximilian II aan het Oostenrijkse hof en doctor in de medicijnen in Mechelen uit de 16 eeuw had de volgende recepten met klimop:
Als je de bladeren in wijn liet weken konden ze etterende wonden en zweren genezen en ook brandwonden. Als je ze in azijn liet weken kon je ze bovenop een verstopte milt leggen. En als je het sap van de bladeren (het werd toen Veyl genoemd) door de neus ophaalde konden taye fluymen ende andere couwe vochticheden waar de herssenene mee verladen sijn eruit trekken. Als je hetzelfde sap in de oren deed hielp het tegen vloeien van vochticheden uit de oren. Je kon ook klimopsap mengen met rozenolie en dit op het hoofd smeren bij hoofdpijn. Als je vijf klimopbessen liet weken in rozenolie met daarin de bast van granaatappel dan: vergaen die pijne en weedom van den tanden.

Abraham Munting uit de 17e eeuw raadde aan het sap van klimopwortel met azijn gedronken te drinken bij spinnenbeten. Of zelfs‚ de jonge takken met honing ingestreken en in de baarmoeder gestoken, bevorderen de menstruatie en drijven het embryo uit.

Al deze verhalen hebben anekdotische waarde en het spreekt voor zich dat je die nu niet zomaar meer kan navolgen.

Werkzame stoffen
In klimop zitten veel flavonolglycosiden. Flavonolen zijn de stoffen die de kleur van een plant bepalen, zoals bijvoorbeeld de anthocyanen bij rode druiven. Ze werken voornamelijk als anti-oxidanten, en kunnen dus schadelijke effecten van agressieve moleculen (bij oxidatie-verbranding) op onze cellen neutraliseren. Glucosiden zijn een bepaalde suiker/glucose verbinding.
De voornaamste werkzame stof in klimop zijn de saponinen, een van de specifieke saponinen voor klimop heet hederine (naar hedera). Saponinen worden ook wel zeepstoffen genoemd; het zijn schoonmakende, antibacteriële en schimmelwerende stoffen; dat is de reden dat klimop veel voor uitwendig gebruik wordt ingezet. Saponinen zitten bijvoorbeeld ook in paardenkastanje: als je in een hevige regenbui onder een kastanjelaan loopt, dan kun je het zeepschuim op de grond zien liggen. Misschien zou je het voor je was ook kunnen gebruiken (dat is een experiment later).

Uitwendig gebruik
Klimop is huidprikkelend; het verhoogt de doorbloeding van de huid. Het werkt bloedvatverwijdend en bloedsomloopbevorderend. De saponinen in klimop bestrijden bacteriën, schimmels en parasieten. Verder is het pijnstillend voor oppervlakte zenuwen in de huid en werkt klimop ontzwellend. Looistoffen in de klimop zorgen voor een samentrekkend effect wat goed is voor wondheling; bovendien stimuleert deze plant de vorming van nieuwe huid.

Ik heb ook wat recepten verzameld…

Recepten uitwendig gebruik
Klimopvoetenbad tegen voetschimmel
Een ruime hand verse klimopbladeren of twee eetlepels gedroogd blad overgieten met een liter koken water en 10 minuten laten trekken. Dan 5 liter water toevoegen en een voetenbad maken. 10 tot 20 minuten je voeten in het water houden en dit dagelijks herhalen tot een week nadat de eczeem verdwenen is.

Klimoptinctuur bij bijen/wespensteken, steekvlieg
In het najaar wemelt het van de bijen en zweefvliegjes bij de bloeiende klimop. Mijn dochter dacht zelfs al dat we een bijennest in de achtertuin hadden omdat ze zo hard aan het zoemen waren met z’n allen. Nu is het zo dat klimop ook ontzettend goed werkt bij bijen en wespensteken en ook bij paardenvliegen.
Gebruik de verse jonge bladeren die aan het begin van een bloeiende scheut zitten of/en evt de jonge bast voor de tinctuur, ratio 1 blad :4 alcohol. Ook puur gebruiken bij bijen- en wespensteken of eventueel verdund in een kompres met zout water/tinctuur op de steek leggen.
Als je nu in het bos bent en je wordt gestoken en je hebt je flesje niet bij je… pluk dan snel wat klimopblad en jonge bast. Wrijf het fijn en wrijf op de gestoken plek. Vaak is twee keer insmeren genoeg!

Klimopblad in azijn/citroensap tegen eksterogen en likdoorns
Laat een paar Klimopbladeren een paar dagen weken in Appelazijn, of 2 tot 3 uur in citroensap, dat gaat veel sneller. Laat dan de voeten eerst flink lang weken in warm water en bind dan 2 tot 3 bladeren op de likdoorn. Herhaal deze behandeling net zo lang totdat de likdoorns zacht genoeg zijn om verwijderd te worden.

Klimopkompres bij brandwonden en etterende zweren
Laat een ruime hand vers klimopblad (10 gram) koken in twee liter water. Klein beetje laten afkoelen en de bladeren uitspreiden op een vierkant verbandgaas en dit aanbrengen op de brandwond of etterende wond. Bewaar de rest van het water in een fles om de te spoelen en wassen. Het afkooksel kan ook gebruikt worden om de haren te spoelen bij hoofdluis!

foto 4Klimopzalf
Te gebruiken op bijen en wespensteken en steken van paardenvliegen (muggen niet), ook bij brandnetelallergie. Ook te gebruiken bij cellulitis (drink dan ook veel brandnetelthee). De klimop bevordert de doorbloeding en de afvoer van vet/afvalstoffen. Ook bij een droge huid, kloofjes, huiduitslag zoals bv schurft en eczeem helpt het ook. Je kunt het ook op je hoofd smeren bij hoofdpijn met krampen.

Doe in een potje kleingesneden of gekneusd klimopblad, overgiet dit met zonnebloem- of olijfolie. Laat het 3 tot 6 weken staan in de zon of op de verwarming. Roer de eerste weken iedere dag. Zeef het af en voeg 1/3de sesamolie toe dan masseert het lekkerder.

Je kunt ook 100 ml olie au bain-marie opwarmen met daarin fijngesneden of gekneusd klimopblad. Het mag absoluut niet bakken dus heel zacht opzetten. Minstens een uur op laten staan. Dan afzeven, af laten koelen en sesamolie toevoegen.

Zalf recept:
150 cc olie
12 tot 15 gram bijenwas
een koffielepel tinctuur
evt etherische olie (bv tea tree)

Olie verwarmen au bain marie, bijenwas erin oplossen, als de vloeistof helemaal helder is in koud waterbad. Roeren terwijl de zalf troebel begint te worden. Dan de tinctuur erbij en snel in schone potje gieten.

Zalf tweemaal per dag insmeren.

Klimop-citroenmelissezalf
Bij voetschimmel kun je ook een tinctuur van citroenmelisse toevoegen (citroenmelisseblad oogsten bij droog weer en op alcohol van dubbele graanjenever zetten) aan het klimopmaceraat wanneer je zalf maakt, er is dan nog een gecombineerde werking.

Samenvattend:
Klimop werkt goed bij..
• Artritis, spierpijn, ischias
• Zenuwpijnen, kiespijn, hoofdpijn
• Cellulitis (vetafbraak)
• Moeilijk genezende zweren, etterende wonden, lichte brandwonden
• Huiduitslag, eczeem, beten van bijen en wespen en paardenvliegen, schurft, luizen, schimmelinfecties
• Droge huid: kloven, barstjes en eczeem
• Eksterogen, likdoorns, wratten.
Niet gebruiken voordat je de zon ingaat, dan heb je verhoogde kans op verbranding.

Inwendig gebruik
Klimop kan wel inwendig gebruikt worden maar dan in een heel lage dosering. Om je een idee te geven: Als 2 kleine klimopblaadjes overgiet met 1 liter kokend water heb je een thee. Wij hebben het in het kruidenclubje geprobeerd. Het werkt zeer sterk, 1 slokje van een liter kokend water met twee kleine blaadjes erin had bij mij het effect dat ik heel ontspannen werd en waarbij mijn mond van binnen heel slap werd en ik met moeite nog kon praten, van anderen hoorde ik dat de oog-hand-coordinatie moeilijk ging, van nog iemand anders dat ze er goed op had kunnen mediteren. Bij overdosering worden de slijmvliezen te sterk geprikkeld en is er kan op diarree, overgeven en huiduitslag. De klimop mag dan ook niet vrij in de winkel verkocht worden (ik vraag me af waarom je het in de winkel zou kopen als het op iedere hoek van de straat groeit?), maar mag wel voorgeschreven worden door fytotherapeuten.

Klimop werkt wel zeer goed bij chronische luchtwegaandoeningen zoals bronchitis en astma en bijvoorbeeld kinkhoest.
Het zorgt ervoor dat de bronchieën meer slijm uitscheiden en dat dit slijm ook sneller wordt opgelost. Bovendien werkt het ontkrampend op de luchtwegen. Je kunt dan ook klimopzalf op de borstkas smeren dat is wat veiliger en aangenamer dan  klimop innemen.

  • Bronnen:
    Geert Verhelst – Handboek
    Marjanne Huising – Kruidenwijsheid
    DeCleene/Lejeune – Compendium van rituele planten
    A.Vogel – De kleine dokter
    Gonnie van Elteren van Herba Sanitas
    Penelope Ody – Complete Medicinal Herbal
Advertenties

Klimop in de mythologie

De klimop had in de oudheid een hoge sacrale waarde als doorlevende plant, als andere planten die ook hun bladeren niet verloren in de winter symboliseerde het, het altijddurende leven, dood en wederopstanding ofwel de onsterfelijkheid. Als zodanig was de klimop gewijd aan verschillende vruchtbaarheids- en vegetatiegoden in de oudheid, ik zal er een aantal bespreken.

osirisOsiris in Egypte

Osiris was de god van de zon, de landbouw en de gezondheid, zijn gemalin Isis spiegelde hem als de godin van de maan, landbouw en geneeswijzen. Zijn slechte broer Seth, god van de woestijn, was jaloers op Osiris. Met een list kreeg hij Osiris zover om in een sarcofaag te stappen, hij deed snel de deksel op de sarcofaag en liet hem de Nijl afzakken. Pas bij Byblos, in het tegenwoordige Libanon, spoelde de sarcofaag aan land en daar kon Isis Osiris’ lichaam weer tot leven wekken. Een tweede keer liep het minder goed af: Seth sneed Osiris lichaam in 14 stukken en verspreidde ze over het land. Ook nu kwam Isis hem te hulp, ze zocht alle stukken bij elkaar en heelde ze, behalve zijn phallus want die was opgegeten door de vissen. In een andere versie herbegraaft ze Osiris lichaamsdelen en raken zijn levenskrachten daarmee verspreid over het hele land. Osiris komt nu niet meer terug in het land van de levenden maar wordt god van de onderwereld. De klimop is zijn attribuut.

attisAttis in Phrygie

Een andere vegetatiegodheid die de klimop als attribuut had was Attis. Dat was in Phrygie, een koninkrijk in Anatolie, nu midden Turkije. Attis was een boomgod die stierf en weer verrees. Hij werd geboren uit de maagd Nana, die door een amandelbloesem of granaatappel in haar boezem te steken, bevrucht werd en het kind Attis baarde. Ook de moedergodin Cybele werd wel als zijn moeder gezien. (Beiden figureren links op de afbeelding.) Hij ontmande zichzelf en bloedde dood in het bos om later als de eeuwig groene denneboom te verrijzen. Zijn volgelingen, de Galli, waren eunuchen en droegen klimop tatoeages. Ze hielden extatische erediensten in de lente: op 22 mei werd er een denneboom omgezaagd in het bos en die werd de tempel ingedragen en geeerd als een heilige, hij werd versierd met draden wol en met viooltjes, na een drie dagen lange extatische dans werd de stam ook overgoten met bloed van de tempelbroeders, die zich openreten met potscherven en waarbij sommigen zichzelf ook ontmanden, en hun phallusdoor de open deuren in een van de huizen uit de buurt wierpen als offer om Attis kracht te geven voor zijn wederopstanding.

IMG-20150111-WA0000Dionysos (Bacchus) in Griekenland (Rome)

Nog bekender bij ons is de mythevorming rond Dionysos, ook een vegetatiegod, god van vruchtbaarheid, en van wijnbouw. Zijn volgelingen zijn de maenaden, bezeten vrouwen die zich vol extase overgeven in orgieen en daarmee één worden met de god. Door het drinken van wijn kon je een onsterfelijk gevoel bereiken, een staat van goddelijkheid waarbij je je ego overboord gegooid had.

De attributen van Dionysos en zijn gevolg, waren de krans van klimop of wijnranken, de wijnbeker en de thyrsusstaf, tijdens onze bijeenkomst hebben we er ook een gemaakt! In het Middellandse Zeegebied werd als stok de holle stengel van de reuzenvenkel gebruikt, omwonden met een lint en klimopranken, en gekroond door een denneappel. Wij gebruikten een gedroogde Bereklauw. Het is een symbool voor vruchtbaarheid, de holle stengel stond voor de schacht met een zaadbal erbovenop. Tijdens de bacchische dans werd de staf overgegooid, met de hand opgevangen met de voet, enzovoorts. De maenaden doopten de thyrsus ook wel in honing. In de moderne hekserij wordt de thyrsusstaf ook gebruikt voor drawing down the moon-rituelen, waarbij de priesteres in trance de godin in haar lichaam laat neerdalen en voor haar spreekt.foto 2

De klimopkrans van de bacchanten zorgde ervoor dat of de volgelingen minder snel dronken werden, maar in plaats daarvan juist een profetische extase konden bereiken. Het dragen van kransen (ook wel corona’s) was in de oudheid zeer algemeen. De kransen gaven de magische krachten van het plantensap door aan de mensen met een verheven functie zoals priesters of koningen. Het werd gedragen bij feesten zoals het bloemenfeest eind februari, bruiloften en feestmalen en drinkgelagen. Of bij dieren die geofferd werden. Ook in de verhalen rond Dionysos komt de klimop voor. Bij Dionysos geboorte, hij werd geboren uit een buitenechtelijke escapade van Zeus met de nimf Semele, groeide er snel een klimop om hem heen zodat de jaloerse Hera, de gemalin van Zeus hem niet kon zien. IB-Dionysus KleophradesTijdens een tocht over zee naar Naxos straft Dionysos de piraten die hem tot slaaf willen maken door hun roeispanen in slangen te veranderen en het schip te laten vastlopen in een woud van klimopranken. De piraten die tot wanhoop gedreven zijn springen van boord en veranderen in dolfijnen. Thor en klimop Ook de Noorse god Thor, god van donder en bliksem, en daarmee ook een grote vruchtbaarheid gevende kracht, die regen naar de aarde stuurde en ervoor zorgde dat alles kon groeien, heeft klimop als symbool. Bronnen:

  • Frazer –The Golden Bough
  • DeCleene/Lejeune – Compendium van rituele planten

Smeerwortel recepten

IMG-20150111-WA0005Gebruik als medicijn
Bij de oude Grieken 2000 jaar voor Christus werd de smeerwortel al geroemd om zijn helende eigenschappen bij botbreuken en wonden. Plinius de oudere heeft een recept opgeschreven waarbij de wortel tot een massa wordt gekookt en op de wonde wordt gelegd bij wijze van pleister.
De Britse kruidengeneeskundige Culpeper uit de 17e eeuw liet bij wijze van experiment wat stukken vlees samen koken in een pan met smeerwortel, de stukken vlees klonterden weer aan elkaar tot  klomp!
Bij tepelkloven werd er een stuk uitgeholde wortel op de tepel gelegd. En een smeerwortelblad voor de huwelijksnacht zou een gescheurd maagdenvlies helen.

De smeerwortel bevat looistoffen, choline, allantoine, slijmstoffen en kiezelzuur, en alkaloiden. Daarmee is het vulneratief (wondhelend), slijmvormend, adstringens (doet de bloedvaatjes samentrekken) en expectorans (hoestmiddel).

Vroeger werd het wel gebruikt bij hoesten en bronchitis, menstruatieproblemen, hoge bloeddruk en als middel om het bloed te zuiveren. Daar hebben we nu geschiktere middelen voor. De smeerwortel wordt tegenwoordig vooral gebruikt bij alle aandoeningen die te maken hebben met de huid: spieren, pezen, gewrichten en botten. Er is geen enkele andere plant die zoveel allantoine bevat!
Allantoine prikkelt beschadigd weefsel tot het maken van nieuw weefsel. Het stimuleert de celdeling en gaat ontsteking tegen. Het is dus goed tegen kneuzingen, botbreuken, blauwe plekken, spierpijn, frozen shoulder, chronische gewrichtsaandoeningen als fybromyalgie, artritis en artrose, reuma, rsiklachten/muisarm. Ook preventief voor voor of na het sporten.
Het bevordert de heling van wonden, en werkt tegen littekenvorming. Gebruik het niet bij diepe wonden, doordat smeerwortel zo krachtig werkt is er kans dat aan de oppervlakte de wond al versneld geneest, terwijl er van binnen abcesvorming kan optreden.

Kompres met gedroogd blad
Mousseline zakje, met daarin verwarmde/water gedroogde smeerwortelbladeren. Pureren met staafmixer lavendelpoeder (kalmerend). Evt compressiebandage eroverheen. Of invriezen.

Vers blad kompres
Verse smeerwortelbladeren in plastic zakje doen, platwalsen met de deegroller en dan met keukenplastic en verband op de aangedane plek doen. (Blad is wel ruw evt laagje katoen
er tussen.)

Wortelkompres
Of verse wortel direct raspen op katoenen doekje en dan verband eroverheen, dit werkt zeer goed bij acute klachten zoals verzwikking, kneuzing, blauwe plek, ernstige pijn bij artritis en artrose. Bewaar speciaal daarvoor een wortel in een plastic zakje met wat aarde erbij tegen het uitdrogen in je koelkast. Vervang de wortel iedere drie maanden. Vervang het kompres eenmaal per dag.

Gedroogde wortelkompres
Gedroogde wortel in vijzel fijnstampen en aanlengen met kokend water.

Smeerworteltinctuur
Wortelstukjes op dubbele graanjenever en drie weken laten trekken.

IMG-20150111-WA0010Smeerwortelzalf (Recept van Saskia Nieboer, De Groene Zon)
100 gr in stukjes gesneden smeerwortel, 150 cc sesamolie (koudgeperst), 15 gram bijenwas, 1 theelepel smeerworteltinctuur, etherische olie: 12 dr rozemarijn, 12 dr cederhout, 6 dr pepermunt

min 45 min wortels verwarmen in de olie, liever nog een nacht laten trekken. Bijenwas au bain marie in een glazen schaal laten smelten. Smeerwortelolie zeven door doek, roer de olie bij de bijenwas en wacht tot de bijenwas is opgelost. Als de vloeistof helder is, de glazen schaal in een koudwaterbad plaatsen en blijven roeren. Voeg als het troebel wordt de tinctuur toe, als het lauwwarm is etherische olie erbij en dan snel in schone potjes schenken.. Blijft 1,5 tot 2 jaar goed buiten de koelkast.

Gebruik in de keuken
Het blad is heel gezond en bevat Vitamine A, Riboflavine (B), mangaan, ijzer, vezels, selenium en magnesium en potassium. Pluk de jonge bladeren en bladknoppen. Let wel, eet het niet te vaak, dan weet je zeker dat het veilig is (zie bij Smeerwortel – hoe te gebruiken!

Comfrey leaf lemonade fritters van Monica Wilde
jonge bladeren en bladknoppen
50 gr bloem
50 gr maizena
100 ml sodawater of gemberbier
zonnebloemolie/sesamolie (9:1)
Blaadjes in beslag dopen en bakken als pannenkoekjes.

Hommelwortelsoep van Marjanne Huising
gesnipperde ui in boter bakken, bloem erbij, daarna bouillon, 2 handen fijngesneden smeerwortelblad zonder stengels. 30 minuten laten sudderen. Van het vuur halen en een paar uur laten trekken. Dan opwarmen en serveren met dot kwark/geraspte kaas/uitgebakken spekjes.

Vroege Lente-tempura
beslag van 2 koppen volkorenmeel, 1 tl arrowroot, ei, zout, 1 liter olie:
met smeerwortelblad, dovennetel, fluitekruid, paardebloemblad, schijveb pompoen, winterwortel, goudreinet en uien

Pompoentaart met smeerwortelblad
deeg: 2 koppen volkorenbloem, halve kop olie, zeezout en ijswater
vulling: 3 koppen gekookte pompoenmoes, 2 gesplitste eieren, halve kop melk, 1 gebakken ui, 1 kop jong smeerwortelblad, zout, tamari, gemberpoeder
deeg kneden, uitrollen halve cm dikte in bakvorm, inprikken met vork
pompoen in blokjes gaarkoken en pureren
Alles door pompoenpuree, behalve de eiwitten stijfkloppen en op het laatst erdoor heen. Deeg 15 min op 200 graden, daarna met vulling nog 10 minuten op 250.

Gebruik in de moestuin
De afgestorven bladeren van de smeerwortel geven veel plantenvoeding af aan de grond. Je kunt de bladeren 4 tot 5 maal per jaar afknippen en door andere plekken van de moestuin mengen. Gewoon vers, zelfs nog zonder dat ze gecomposteerd zijn. Ze verworden snel tot een vloeistof. Ze binden stikstof en potassium uit de grond en maken het beschikbaar voor andere planten. Vooral onder fruitstruiken en bij de aardappelen, planten die veel voeding nodig hebben, zijn ze nuttig. Gooi alleen de bladeren en geen bloemen op de grond, want bloemen kunnen zich gaan uitzaaien. In de bladeren zit zelfs drie keer zoveel potassium als in koeienmest. Daarom verbeteren ze compost en grond. Laat ze ook gewoon onder bomen groeien.
Smeerwortelgier

Gier maak je door de bladeren 4/5 weken in een jerrycan met regenwater te laten trekken. 15:1 verdunnen en aan de voet van planten gieten om ze bij te voeden op een vochtige dag. De gier stinkt wel behoorlijk.

Smeerwortel plukken

Wildplukethiek

Voor permaplukken, oftewel het vernieuwbaar plukken van wortels, gelden de volgende aanwijzingen.
Hou je wildplukgebied ook voor jezelf en vertel het niet aan anderen, zodat je zelf in de gaten kunt houden hoe de planten binnen je gebied zich weer regenereren.

Hoe plukken

Bij het oogsten van smeerwortel is een riek handig, dan kun je je wortel tenminste redelijk ongeschonden uit de grond krijgen. Met een schepje lukt dit je niet. Bij uitgedroogde grond lukt dit ook niet goed, zoek dus een vochtig plekje op, langs de waterkant bijvoorbeeld. Bij mij ging de eerste keer oogsten van de wortel niet helemaal goed. Tijdens een fietstocht had ik net een weidje dat barstensvol smeerwortel stond ontdekt. Hier zou ik wel wat van kunnen nemen dacht ik! Toen ik een paar dagen later gewapend met een schepje terugfietste stonden er ineens schapen in de wei. Ik wilde me niet laten kennen en klom met mijn zijden rokje over het prikkeldraad. De schapen hadden ineens wel erg veel interesse en kwamen op mij afgestormd. Ik vond het eerst wel leuk totdat eentje zich toch wel erg met mijn schepje bleef bemoeien. Toen ik een stukje verderop wilde proberen kreeg ik opeens een stoot in mijn rug van hem. Was het helemaal geen schaap, maar een ram!

Gelukkig vond ik er vlak bij mijn tuin nog veel meer. Sommige planten hebben een penwortel (zoals bv een winterwortel): als die eruit is gaat de plant dood. Veel een-en tweejarige planten hebben een penwortel. Meerjarige planten die zichzelf vermeerderen met worteluitlopers vermeerderen zich weer als er maar een klein stukje wortel in de grond achterblijft. Dat duurt dan wel weer een tijd. Toen ik daarom mijn wortel ging oogsten heb ik niet de hoofdwortel geoogst maar van een paar planten de zijwortels. Deze moeten echter al wel een halve vinger dik zijn en zwart aan de buitenkant.

Wanneer plukken

De wortels zijn het krachtigst in voor en najaar omdat de kracht van de bladeren dan naar de wortels trekt.

Kijk ook even of de plek waar je plukt niet al te vervuild is, een indicator is bijvoorbeeld veel algengroei in het water. Als het schoner is zijn er meer dieren en ook korstmossen. Pluk niet uit de berm van een drukke weg.

Wortels kun je drogen, voor het drogen al in stukjes snijden. Smeerwortels worden keihard als je ze droogt. Voor eventuele kompressen kun je ze daarom wel zo’n drie maanden in je koelkast bewaren, met wat aarde in een plastic zak.

Oogstritueel

Tip, doe een oogstritueel. Vertel de plant dat je goed voor de oogst zal zorgen en offer een stukje (bij voorbeeld op een altaartje in je tuin, of leg een bloemetje of blad in een vormpje of met een mooi steentje neer op de plek waar je geoogst hebt.) Bij wortels kun je wat stukjes wortel verspreiden en weer in de grond stoppen, dan help je de plant ook weer verder..

Smeerwortel hoe gebruiken

Inleiding

Toen ik wat informatie over de smeerwortel ging opzoeken schrok ik in eerste instantie wel. Had ik nu juist een krachtige plant uitgekozen voor onze eerste bijeenkomst, kreeg ik verhalen te lezen over de vermeende giftigheid van de plant. Maar zoals zo vaak met allerlei ophef blijkt het in feite erg mee te vallen, als je wat verder kijkt.

Controverse

De smeerwortel heeft een lange traditie als een eetbare en medicinale plant. Maar in de laatste decennia is er een controverse ontstaan wat ertoe geleid heeft dat inwendig gebruik van de plant verboden is geraakt in bv Australie en ontraden wordt in de Verenigde Staten en Engeland. Het gaat hier dus niet om het medicinale, uitwendige gebruik. De extracten uit smeerwortel worden in cosmetica en kruiden en ook nieuwe reguliere medicijnen nog steeds zeer veel toegepast, en dat zou niet gebeuren indien het middel niet door de tests kwam. De stof gaat dus niet door de huid en wordt ook bij wonden niet opgenomen.

Eetbaarheid

Wat de eetbaarheid van de plant betreft, daar heb ik nog wat over uitgezocht en het
lijkt erop dat deze reactie zwaar overtrokken is. Er zijn inderdaad mensen geweest die last kregen van de bijwerkingen van smeerwortel. In Groot-Britannie zijn 4 gevallen van leverschade bekend over 20 jaar. Deze mensen gebruikten een zeer grote hoeveelheden smeerwortel over een zeer lange tijd: bijvoorbeeld een vrouw die 10 koppen smeerwortelthee per dag dronk gedurende 8 jaar. Mensen die smeerwortelsupplementen (poeder van de wortel) combineerden met smeerwortelthee etc. Voor paarden, runderen, varkens en kippen is het vooral niet goed. Ik had net die middag een paar oude bladeren bij de cavia’s gegooid maar gelukkig las ik dat zij de smeerwortel zeer goed kunnen verdragen. Schapen, cavia’s, konijnen en hamsters zijn resistent.

Pyrrolizidine alkaloiden

In smeerwortel komen pyrrolizidine alkaloiden (PA’s) voor. Die komen in heel veel planten voor (wel zo’n 6000), daarnaast ook in honing, granen, melk en eieren. Sommige PA’s kunnen giftig zijn voor de lever, zoals echimidine. In de gewone smeerwortel (Symphytum officinale) komt deze stof vrijwel niet voor. In andere vormen van smeerwortel, zoals de kaukasische smeerwortel (Symphytum x uplandicum), die ook in Nederland in het wild voorkomt, komt de stof wel in lichte mate voor.

In studies zijn die varieteit ook door elkaar gehaald. In een studie in 1978 in Japan kregen ratten gedurende twee jaar elke dag 8% van hun dieet smeerwortelblad (van de kaukasische). van de 28 ratten ontwikkelde 1 rat na de respectabele leeftijd van 600 dagen een levertumor. 8% van het dieet zou voor ons zoiets zijn als 20.000 bladeren per dag eten. Bovendien breken ratten de stof anders af dan mensen, dus wat dat betreft zegt het ook weer niet zoveel. Aan de andere kant kunnen extracten van smeerworelblad de overlevingsduur van muizen die tumoren hebben verlengen, het heeft dus anti-mutagene eigenschappen.
Aan de Londense universiteit is ook gedurende 30 jaar een onderzoek gehouden onder menselijke proefpersonen. Claire Anderson volgde daar regelmatige smeerwortelbladeters met leverfunctietesten en die bleven allemaal fit.

De meningen zijn er over verdeeld, geheel veilig om te eten is niet al het smeerwortelblad . Maar het is een kwestie van perspectief. Zo nu en dan mag je best wat smeerwortelblad eten want er zijn veel gezondheidsbevorderende aspecten, maar doe het niet te vaak.

De varieteit symphytum tuberosum, de knol smeerwsymph tuberosumortel (hier links) heeft de laagste PA en de hoogste concentratie alkaloiden. Deze is dus het minst schadelijk inwenidg en het geneeskrachtigst. De kleur is zachtgeel. Ik ga kijken of ik deze knolvormige soort in mijn tuin kan laten groeien.

Oerigens geldt dit niet voor de wortels van de smeerwortelplant. Deze zijn echt te sterk medicinaal en niet eetbaar. Saskia Nieboer, mijn kruidenlerares van De Groene Zon, vertelde dat zij met vrienden bij wijze van experiment van de wortel een stamppot bereid had, omdat er toch zoveel gezondmakende stoffen in zaten. Maar al snel na de maaltijd moest iedereen zich in een rij opstellen bij de wc.

SMEERWORTEL biologie

361px-86_Symphytum_officinale

Inleiding

De smeerwortel maakt deel uit van de familie van de ruwbladigen (Boraginacae). Hie hoort bijvoorbeeld ook het vergeet-mij-nietje bij, evenals de borage uit de moestuin (het komkommerkruid, waarvan de bloempjes lekker smaken over de sla). Hier in de duinen groeien het blauwe slangekruid en de hondstong op zandige plekken vaak vlakbij konijnenholen waar de grond is omgegraven. Longkruid dat in veel tuinen groeit op schaduwrijke plaatsen hoort ook bij deze familie. Al deze planten hebben net als de smeerwortel sterk behaard blad, dat soms een beetje ruw, borstelig tot stekelig kan aanvoelen. Als het harig is maar zacht aanvoelt is het geen borage-achtige. Ze hebben vaak klokjesachtige bloemen die bovenin aan een zich uitrollend takje hangen. De bloemen zijn vaak blauwig, wit of roze-achtig, en kleuren mee met de zuurgraad van de grond.

De smeerwortel
In Nederland groeit de smeerwortel op vochtige, voedselrijke plekken, in gras- en rietland. Vooral langs sloten en rivieren en onder heggen, zowel in zon als schaduw.

Symphytum_officinale_01In voorbereiding op deze kruidenbijeenkomst hebben Gabrielle en ik een fietstocht gemaakt op zoek naar de smeerwortel langs het Spaarne, het fort Vijfhuizen en naar Hoofddorp en daar in dat waterrijke land zagen we de plant heel veel. We hebben echt gekeken naar hoe we de plant kunnen onderscheiden, en allerlei gelijkende blaadjes ook verzameld. De plant valt op doordat het vaak iets uitsteekt boven de grassen en met soortgenoten een grote klomp vormt. Vaak zie je ook zuring zo groeien maar die heeft geen ruwe bladeren en is minder gepunt. Ook de Kaukasische vergeet-mij-niet lijkt erop, maar dat blad is was ruwer en minder gepunt. Het blad van de smeerwortel is lang en ruw. Onderop zijn ze lichter en dof, bovenop glanzend en donkerder. In de steel bevindt zich een gleuf.

In weiden worden de smeerwortels vaak gemaaid/gegeten en zie je alleen de bladeren staan. Op wildere plekken zie je de bloemstengels (oud) ook nog staan. Die bloemstengel ziet er heel interessant uit en is heel kenmerkend voor de plant. De stengel is bebladerd waarbij het blad de vierkante holle behaarde stengbebladerde bloemstengelel omvat. Naarmate de bladeren hoger op de stengel zitten worden ze kleiner en de bovenste twee bladeren zitten als een vleugelpaar aan elkaar en het hoofdje met de bloemen hangt.

In de plantensymboliek correspondeert dit beeld van de plant met de mens die geneigd is het hoofd te laten hangen, en die in zijn jeugd teveel omkneld is geweest en is gaan doen wat er van hem verwacht werd. Het zich slecht voelen, dingen tegen zijn zin indoen, is een gewoonte geworden. In zijn leven kan hij, indien hij voor zijn eigen droom kiest, vleugels krijgen. Ook veel spierspanning door dingen tegen zijn zin in te doen. De blessures die dan ontstaan noden tot verplichte rust.

Soorten Smeerwortel:
Er bestaan wel zo’n 34 soorten symphytum wereldwijd maar in Nederland komen de volgende soorten het meest in het wild voor:
Gewone smeerwortel (Symphytum officinale) is de medicinale soort, die wordt toegepast om zijn wortel en blad. Het blad is eetbaar. Deze plant krijgt lange bladeren die in een zachte punt uitlopen, heeft een feller groen en dikker blad met een blauw groene adering. De bloem is bij ons in Nederland vaak wit of paars van kleur met een lange gepunte krans (uiterst links op het plaatje), de zaden zijn glanzend.

driesmeerwortelsDe Kaukasische of Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum) komt ook veel voor. Deze heeft lange bladeren in een scherpe punt en is donkerder groen. De aderen zijn meer creme-groen. De bloemen zijn roze/paarsachtig of wit en de zaden dof. De krans om de bloem is ook korter (zie rechts).
De verschillende ondersoorten kunnen elkaar wel bestuiven, net als bij munt dus kruisingen komen ook voor. In dat geval zal de bloem meer creme kleurig paars zijn.

In de tuin verspreidt de smeerwortel zich snel en vormt dikke matten die vrijwel het gehele jaar vers blad aanmaken, tot laat in de winter en vroeg in de lente. Ze bloeien van mei tot juli. Ieder klein stukje wortel dat in de grond achterblijft groeit weer uit tot een nieuwe plant. Als je ze eenmaal hebt in de tuin hebt kom je er dus moeilijk vanaf.