De Hortus van Haarlem

KNA006002209

Ditmaal duiken we in de Haarlemse geschiedenis, waar zich ooit een heuse hortus bevond.

In 1692 voegden de stadsdoktoren zich bij de burgermeesters om zich te beklagen over de gebrekkige levering en slechte kwaliteit van de medicamenten bij de apothekers. Dit resulteerde in de oprichting van een Collegium medicum met een vierjarige opleiding voor apothekers- en chirurgijnsknechts. Niemand van buiten het gilde mocht nog zaken naer eenigh Medicament gelijckende verkopen. Venters en kruidenzoekers uit de omgeving (er kwamen er veel uit Noordwijk) mochten niet langer kruiden leveren aan de apothekers. Om nu toch aan de benodigde kruiden te komen werd in 1696 een Hortus medicus opgericht.

Er kwam een grote tuin in het noord-westelijk deel van het tegenwoordige Kenaupark, grenzend aan het NS-terrein en een stuk van het Staten Bolwerk. Er is een prachtig ontwerp bewaard gebleven, waarop een zuilengalerij in een halve cirkel met borstbeelden van geleerden, een cirkelvormige tuin omsluit. In werkelijkheid zag de tuin er eenvoudiger uit. Er werd een hortulanus aangesteld, met een woning ter plekke, die zich bezig hield met het onderhoud en de verkoop van kruiden, wortelen en zaden aan derden. En de medici mochten zichzelf bedienen.

De hortus bleek toch wat te groot en werd in 1721 naar het tegenwoordige Prinsenhof verplaatst. Op de Prinsenhof bevond zich reeds een bestaande siertuin voor het Vredestempeltje dat in 1648 was opgericht ter ere van het einde van de 80-jarige oorlog. Uit deze tijd is er nog een afbeelding (zie hieronder). Het is historische grond waar in 1247 al een Dominicanerklooster met bijbehorende tuin gesticht was. De siertuin werd grotendeels vervangen door een tuin en orangerie met medicinale planten.

Een lijst uit 1784 met 280 soorten planten is er ook nog. Ik vond het een feest om te lezen: naast vele inheemse en klassieke kruiden met namen als Gods genade en Kankerbloem, beschikte de tuin over exoten als Aloë en Sumak. Giftige planten als Mandragora, Belladonna, Bilzekruid zouden nu een tovenaarsschool niet misstaan, maar werden in die tijd gebruikt als verdovingsmiddelen. Een plant als Cannabis sativa diende toentertijd voor de vervaardiging van touw en papier, maar eind 18e eeuw leerde men door het reizen naar de Oriënt de plant ook als genotsmiddel kennen. De extracten kon men gewoon bij de apotheek aanschaffen.

In 1865 moest de Hortus het veld ruimen voor een school, later het Stedelijk Gymnasium. Een gedeelte van de tuin is bewaard gebleven: de vredestempel staat er nog, ook al zullen niet veel mensen meer weten waar deze voor staat. Een gedeelte van de tuin is beplant met kruiden en wordt onderhouden door de lokale biologieleraar. Een stille oase in de stad.

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 100 januari 2017: thema geschiedenis

Prinsenhof dec 2016

Advertenties