Egels wegen na hun winterslaap

Bij de Egelopvang Haarlem worden zieke of verzwakte egels binnengebracht. Sommige worden vervolgens opgevangen in particuliere tuinen, bijvoorbeeld bij Mariëlle Gerritsen. Zij vangt een aantal zwakkere egels op in haar eigen tuin. In het voorjaar gaat ze deze egeltjes wegen. Een belangrijk moment, want wanneer de beestjes voldoende zijn aangesterkt kunnen ze door naar een andere grotere tuin of de vrije natuur in. Het wegen van de egeltjes is dan ook een spannende gebeurtenis. In meerdere opzichten, want eerst moet je ze zien te vinden. In alle gevallen: met de zwakke en zieke egeltjes krijg je een band.

Tegen de schemering, op een dag halverwege april, gaat Mariëlle de egels weer wegen. Vanaf oktober zaten een moeder en drie jonkies in onze tuin. Al die tijd hebben ze slapend doorgebracht. Maar de laatste dagen eten ze weer af en toe van het kattenvoer dat Mariëlle elke avond buiten zet, vlakbij de twee egelhuisjes achter in de afgesloten binnentuin.
In het eerste huis blijkt een mannetjesegel te zitten, die zich snel tot een balletje rolt. Na een tijdje kijkt hij toch wat schuchter om zich heen. Hij ziet er gezond uit. In oktober woog hij nog 660 gram en nu al 940 gram. Dus hij is in de weken na zijn winterslaap al flink aangesterkt en bijna klaar om uit te gaan.

Verstoppertje spelen

Het tweede huis blijkt leeg. Gisteren was er nog gestommel en gesnurk te horen (egels zijn tamelijk luidruchtig), maar kennelijk hebben ze vanochtend een ander slaapplekje gevonden. Het is altijd spannend of ze weer teruggevonden kunnen worden. In het holletje onder de klimop zitten ze veilig voor mensenhanden, ook voor de welwillende. Ook in het andere hoekje waar ze zich vaker verstoppen zijn ze niet te vinden. Later op de avond of morgen nog maar eens kijken of ze te voorschijn komen.

Uitvallende stekels

Mariëlle bouwt een band op met de egels die in de achtertuin overwinteren. Zoals die keer toen er eens eentje werd gebracht waarbij het spannend was of hij de winter zou overleven. Aan het einde van de winter was hij heel erg dun en bijna al zijn stekels vielen uit. Iedere week moest hij ingesmeerd met (zelf gemaakte) calendulazalf. Toen de stekeltjes terugkwamen was Mariëlle dan ook heel blij en trots dat hij zo dik geworden was. En ook toen hij gezond kon worden uitgezet op het volgende adres, een grotere en open tuin. Hij moest daar nog wel worden bijgevoerd, maar kon op zoek naar een nieuw territorium en een partner voor de voortplanting.

Bijten en briesen

De vraag is of de egels, omgekeerd, ook gevoelens opbouwen voor de mens. In ieder geval hebben ze verschillende karakters: zo was er eentje die boos brieste en in tenen beet. Die had schurft opgelopen en kreeg daarvoor allerlei badjes en gedoe. Na een tijdje wennen de egels meestal wel en worden ze rustiger.

De egel staat op de rode lijst van beschermde dieren, omdat ze de laatste jaren moeite hebben hun kostje bij elkaar te scharrelen in de vele betegelde en ommuurde tuinen. Je kunt ze dan ook helpen met een groene tuin, wat kattenbrokjes of via www.egelopvanghaarlem.nl.

Tekst en foto’s: Jan-Willem Doornenbal

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 101 april 2017: thema mens en dier

 

Advertenties

De Vanille Orchidee, de bij en de mens

 

De Totonaken in het oude Mexico waren de eersten die de Vanille orchidee (Vanilla planifolia) in cultuur brachten. Ze gebruikten het in de vorm van chocolatl: een ritueel drankje dat gemaakt was van cacaopoeder en maismeel in water, op smaak gebracht met gemalen vanillepeulen en honing. De Spaanse conquistador Hernán Cortez, nam in 1520 de vanille samen met cacao mee naar de oude wereld. Hoewel het op een gegeven moment wel lukte om de plant ook elders te kweken, kwamen er maar geen vanillepeulen aan.

Het duurde wel drie eeuwen voor hier verandering in kwam. Bij een kopje koffie op een terras in Papantla (Mexico) in 1836, zag de Franse botanist Morren kleine bijen vliegen rondom de vanille bloemen. Toen hij ze goed bekeek zag hij dat ze onder een flap in de bloem kropen waarbij ze wat van het stuifmeel van de helmdraden, meenamen naar de stamper. In de middag sloten de bloemen zich en een paar dagen later begonnen zich vanillepeulen te vormen.

Orchideeën en Orchideebijen zijn een klassiek voorbeeld van co-evolutie, de bloemen zijn afhankelijk van bijen voor de bestuiving en de bijen krijgen van de plant in ruil bepaalde geurstoffen die zij gebruiken bij de hofmakerij. De mannetjesbijen zuigen wat van de geurstoffen op in reservoirs in hun achterpoten, waarmee zij voor de vrouwtjes geurende zwermbanen tijdens de balts kunnen afzetten.

De relatie tussen bloemen en haar bestuivers is een hele oude, zeker zo’n 60 miljoen jaar. Wie was er nu eerder: de kip of het ei? Een studie in Science (2011) toont aan dat de relatie niet zo gelijkwaardig is als eerder gedacht. De geurstoffen uit de orchidee vormen maar 10% van het hele parfum dat de bij maakt, terwijl de plant veel minder keus uit bestuivers heeft. Het lijkt erop dat de bijen dus eerder waren in de evolutie, en terwijl de bij voorkeuren ontwikkelde voor bepaalde stoffen, volgde de orchidee door deze stoffen te ontwikkelen om de bestuivende bij te lokken.

Terug naar de mens. De vanillebloem leeft maar 1 dag is dan ook maar enkele uren geopend, zelfs in de natuurlijke omgeving is de kans op bevruchting maar 1%. Tegenwoordig worden alle bloemen in cultuur met mensenhand bevrucht. Na de oogst van de peulen volgt een zeer lange periode van fermenteren en langzaam drogen. Gedurende een periode van zes maanden ontwikkelt zich zo het karakteristieke vanille-aroma. Het vanillestokje is na saffraan de duurste specerij en dat komt dan ook door alle menselijke handelingen die nodig zijn.

Nu is de vraag naar vanille (dat ook voor mensen lustopwekkend schijnt te zijn) enorm groot. 95% van de vanille in onze producten is dan ook vanilline, een stof die kan worden gesynthetiseerd uit hout. Vergelijk dit met de echte vanille: dat bevat naast vanilline, wel 170 andere aromatische bestanddelen! Die bijen zijn ook niet gek.

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 101 april 2017: thema mens en dier