Categorie archief: Gebruik in de geneeskunde

De Hortus van Haarlem

KNA006002209

Ditmaal duiken we in de Haarlemse geschiedenis, waar zich ooit een heuse hortus bevond.

In 1692 voegden de stadsdoktoren zich bij de burgermeesters om zich te beklagen over de gebrekkige levering en slechte kwaliteit van de medicamenten bij de apothekers. Dit resulteerde in de oprichting van een Collegium medicum met een vierjarige opleiding voor apothekers- en chirurgijnsknechts. Niemand van buiten het gilde mocht nog zaken naer eenigh Medicament gelijckende verkopen. Venters en kruidenzoekers uit de omgeving (er kwamen er veel uit Noordwijk) mochten niet langer kruiden leveren aan de apothekers. Om nu toch aan de benodigde kruiden te komen werd in 1696 een Hortus medicus opgericht.

Er kwam een grote tuin in het noord-westelijk deel van het tegenwoordige Kenaupark, grenzend aan het NS-terrein en een stuk van het Staten Bolwerk. Er is een prachtig ontwerp bewaard gebleven, waarop een zuilengalerij in een halve cirkel met borstbeelden van geleerden, een cirkelvormige tuin omsluit. In werkelijkheid zag de tuin er eenvoudiger uit. Er werd een hortulanus aangesteld, met een woning ter plekke, die zich bezig hield met het onderhoud en de verkoop van kruiden, wortelen en zaden aan derden. En de medici mochten zichzelf bedienen.

De hortus bleek toch wat te groot en werd in 1721 naar het tegenwoordige Prinsenhof verplaatst. Op de Prinsenhof bevond zich reeds een bestaande siertuin voor het Vredestempeltje dat in 1648 was opgericht ter ere van het einde van de 80-jarige oorlog. Uit deze tijd is er nog een afbeelding (zie hieronder). Het is historische grond waar in 1247 al een Dominicanerklooster met bijbehorende tuin gesticht was. De siertuin werd grotendeels vervangen door een tuin en orangerie met medicinale planten.

Een lijst uit 1784 met 280 soorten planten is er ook nog. Ik vond het een feest om te lezen: naast vele inheemse en klassieke kruiden met namen als Gods genade en Kankerbloem, beschikte de tuin over exoten als Aloë en Sumak. Giftige planten als Mandragora, Belladonna, Bilzekruid zouden nu een tovenaarsschool niet misstaan, maar werden in die tijd gebruikt als verdovingsmiddelen. Een plant als Cannabis sativa diende toentertijd voor de vervaardiging van touw en papier, maar eind 18e eeuw leerde men door het reizen naar de Oriënt de plant ook als genotsmiddel kennen. De extracten kon men gewoon bij de apotheek aanschaffen.

In 1865 moest de Hortus het veld ruimen voor een school, later het Stedelijk Gymnasium. Een gedeelte van de tuin is bewaard gebleven: de vredestempel staat er nog, ook al zullen niet veel mensen meer weten waar deze voor staat. Een gedeelte van de tuin is beplant met kruiden en wordt onderhouden door de lokale biologieleraar. Een stille oase in de stad.

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 100 januari 2017: thema geschiedenis

Prinsenhof dec 2016

Advertenties

VLIER gebruik en recepten

Hoe te plukken?
Als je de bloesems plukt, kun je de stelen er wat af knippen. Laat wat bloesems hangen voor de vele kevertjes en vliegen die van het stuifmeel snoepen, en wat voor de bessen later in het seizoen. Een heel klein beetje bessen of bloesems zijn al geneeskrachtig. Was de bloesems niet, dan was je het geneeskrachtige stuifmeel eraf en pluk op een zonnige, droge dag, waarop de bloesems helemaal open staan, en nog niet uitvallen.
Je kunt de bloesems in het algemeen drogen aan een touwtje dat je in de keuken ophangt, maar in het geval van vlierbloesems is nog beter ze te drogen in een mandje op wat keukenpapier, het medicinale stuifmeel kun je dan ook opvangen. Droog ze binnen op een plek waar geen direct zonlicht valt. Eventuele beestjes lopen er vanzelf uit. Hussel of hanteer de bloesems zo weinig mogelijk, dan blijf de geneeskracht het best bewaard.
Tijdens het drogen gaan ze behoorlijk sterk ruiken (naar kattenpies), ik vind het te sterk en droog ze het liefst in de schuur, of een kamer waar niemand komt. Na een paar dagen is dat over, en als ze knisperen, zijn ze klaar. Overigens werkt de vlierbloesem sterker als ze niet gedroogd wordt maar direct verwerkt in een olie of tinctuur, zoals wij straks gaan maken.

Medicinaal
Wij gebruiken vandaag alleen de bloesems, maar de vlier is een echte wonderboom, niet alleen de bloesems worden gebruikt, maar ook de bessen in het najaar. Daarnaast zijn ook de takken, bladeren, schors en wortels medicinaal, maar die werken wel heftig.
Net als de brandnetel die we eerder in dit clubje behandelden is de vlier vooral reinigend en geschikt voor bijvoorbeeld een voorjaarskuur (de bloesems) en een najaarskuur (de bessen). Voor het lichaam onbruikbare stoffen worden uitgescheiden langs natuurlijke wegen. Niet alleen ons lichaam heeft het nodig zo nu en dan op te ruimen, bijvoorbeeld met een griepje wanneer de temperatuur in ons lichaam verhoogd wordt, ook insecten doen dat. Van de stadsecoloog Dik Vonk hier in Haarlem hoorde ik dat ook insecten in het voorjaar een zonnig plekje zoeken op de schors van een boom om lekker te zonnen, hun stofwisseling wordt dan gestimuleerd en onbruikbare stoffen afgevoerd. Dat kunnen wij ook doen natuurlijk.
Vlierbloesem reinigt vooral bij koude en natte aandoeningen zoals koorts en griep. Stofjes in de vlierbloesem werken verwarmend op je systeem; je gaat extra zweten, je krijgt een betere doorbloeding, slijm wordt opgelost en het werkt urinedrijvend waardoor ziekteverwekkers je lichaam sneller zullen verlaten. Het smaakt lekker en troostend.
In Israël is er een virologe Madeleine Mumcuoglu die al 25 jaar onderzoek doet naar vlierextract, en het blijkt dat het je lichaam stimuleert om antistoffen te maken tegen een achttal griepstammen. Het werkt dus veel breder dan de griepprik, die je maar werkt tegen 1 soort griep. In het laboratorium lijkt het zelfs te werken tegen HIV-cellen, maar hier is nog verder onderzoek voor nodig. In de natuurvoedingswinkel kun je het vlierextract Sambucol kopen, maar wij gaan dat natuurlijk zelf maken.
Vlierbloesem is een mild werkend kruid om het zenuwstelsel te ontkrampen. Daarom wordt het ook aanvullend gebruikt bij klachten die samenhangen met een overspannen zenuwstelsel. Ook bij besmettelijke kinderziekten zoals de waterpokken en mazelen die met koorts gepaard gaan en bij reumatische aandoeningen werkt het goed doordat het urinedijvend werkt en licht pijnstillend is. Gebruik de vlier echter niet als de patient uitgedroogd is.
Vlierbessen kun je in kleine hoeveelheden rauw eten, bijvoorbeeld een half trosje. Bij teveel wordt je er ziek van (Rosa heeft dit als kind eens meegemaakt). Dit komt door de blauwzuur, die overigens in veel etenswaren zit (zoals amandelen, lijnzaad en bonen). Als je de vlierbessen kort kookt, verdwijnt het blauwzuur direct, overigens ook bij bewaren en invriezen. Er is van alles van te maken, zoals sap, moes, wijn, siroop en jam. Bij opgravingen is gevonden dat mensen zelfs al in de steentijd vlierbessen tot moes kookten.
De inname van de schors, bladeren en wortel wordt afgeraden, al heb ik wel allerlei traditionele recepten gevonden. Schors en bladeren en dergelijke zijn meer paardenmiddelen. Zo las ik dat de binnenkant van de schors (het groene) werkt als braakmiddel wanneer je door een adder gebeten bent (of bij Mellie Uyldert, als je denkt een minnedrank gedronken te hebben). Het blad werkt sterk laxerend en vochtdrijvend: het is veiliger in dit geval de bloesems of bessen te gebruiken en het blad bijvoorbeeld alleen als middel in zalf toe te passen(in een jaargetijde wanneer er geen bloesem voor handen is). Voor de slanke lijn vond ik nog een recept van vlierwortelwijn, waarin je de wortel in kokende wijn een tijdje laat trekken. Je mag hier ook maar een heel klein beetje van nemen omdat het sterk laxerend werkt.

Recepten:

Thee van Vlierbloesem
• 10 minuten laten trekken, twee theelepels kruid per kopje
• Bij griep eventueel met citroensap erdoor of lindebloesem, dit versterkt de werking. Neem drie koppen voor het slapen gaan en klim met een kruik erbij in bed. Volgens onderzoek verkort dit de duur van griep in 90% van de gevallen met de helft.
• Bij zweren in de mond of bij keelpijn of amandelontsteking, gorgelen met thee of kruiden getrokken in warme melk.
• Als preventie tegen hooikoorts gedurende vier weken een uur voor het ontbijt een kopje vlierbloesem drinken voordat het seizoen begint. Ook voor diabetici is dit een goede kuur.
• Als compres bij vermoeide ogen of als aftershave, wel vers maken!.

20150608_164847-1Verkoudheidstinctuur
• 1/3 deel vlierbloesem, 1/3 deel gember, 1/3 deel citroengras op dubbele graanjenever, tinctuur wordt door alcohol snel in de bloedbaan opgenomen. (1/2 vaste stof, ½ vloeistof )
• Bij acute klachten, 1 a 2 druppels per uur of 5 druppels 3x daags (kinderen de helft), innemen voor de maaltijd, het wordt direct opgenomen.
• Omdat in de tinctuur de verse bloemen verwerkt worden ,werkt het veel sterker dan gedroogde vlierbloesems, de etherische olie die ook sterk werkzaam is, blijft dan beter behouden. Wij gebruiken voor de tinctuur 100% graanjenever en dat bevat 35% alcohol. (Het moet wel graanjenever zijn en niet bv van aardappel.) Na 6 tot 8 weken is de tinctuur klaar en kan hij gezeefd worden en in een flesje gestopt. Zelfgemaakte tinctuur is 8x sterker dan kant en klare, dus als je een boek een aanbeveling leest kun je minder druppels gebruiken. Voor kinderen kun je de alcohol in een glaasje water doen, na een kwartier is de alcohol dan verdampt.

Vlierzalf
• Op vlierolieinternet vond ik enkel recepten van vlierzalf met vaseline of lanoline gevonden, maar tegen lanoline (schapenvet) kan ik niet goed en vaseline blijft als een film bovenop de huid liggen en trekt niet in. Het is ook maar de vraag of d werkzame stof van vlierbloesem dan wel goed in de huid trekt.
• Ik heb dus een vlierbloesemmaceraat gemaakt, je laat dan kruiden in olie trekken. Het gaat als volgt te werk. Pluk verse droge bloemschermen (niet nat van de regen), haal de bloemetjes van de schermen af, doe ze in een schone doorzichtige fles en overgiet ze met een biologische plantaardige olie, totdat de bloemen beginnen te stijgen. Ik heb koudgeperste zonnebloemolie gebruikt, maar je kunt ook een andere neutrale plantaardige olie gebruiken. Sommige planten combineren goed met een bepaalde olie zoals olijfolie met st janskruid of roos. Je laat deze bloemblaadjes dan meerdere malen opnieuw trekken. Olijfolie, zonnebloem en sesam kunnen goed verwarmd worden, olijf en zonnebloemolie kunnen goed in de zon en sesam het best in de pan. Amandelolie bijvoorbeeld kan niet verwarmd worden.
• Laat de fles afgesloten 6 weken in de zon staan. Laat hem de eerste dagen een paar keer luchten zodat het vocht uit de bloemen kan verdampen en roer iedere dag even om met een houten of glazen staafje. Bij gebrek aIMG-20150608-WA0014an zon of tijd verwarm je de fles au bain-marie eenmaal per dag gedurende vijf dagen.
• Zeef de olie door een katoenen doek en hanteer dan de volgende verhouding: 100 ml olie, 8 gram bijenwas en 1 eetlepel karite of 10 gram bijenwas. 20 druppels etherische olie per 100 ml (1 ml is 1%).
• Eerst de harde vetten au bain marie smelten, olie erbij, druppeltest op een schoteltje, dan koud waterbad en etherische olie toevoegen en in potjes doen.
• De vlier heeft een verzachtende werking op de huis en door de ontsmettende en zuiverende werking helpt het bij kleine wondjes en infecties van de huid. Je kunt m dus gebruiken bij een schrale huid met barstjes,ruwe huid en kloven, huid die verbrand is door de zon (als aftersun), winterhanden- en voeten, en op kliene wondjes als schaafwondjes. Het zou ook helpen om zomersproeten te bleken.
Vliercider
Ingrediënten:
– 4 liter water
– 15 Vlierbloemschermen
– 2 eetlepels witte wijnazijn
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 500 gr suiker
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen, de schijven citroen en de suiker aan toe en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek, wijnazijn erbij en bottelen. Bewaren (niet in de koelkast), na ongeveer twee weken ontstaat er koolzuur en is de drank heerlijk te drinken. Ongeveer 2% alcohol.

Vliersiroop
Ingrediënten:
– 2 liter water
– 10 Vlierbloemschermen
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 2 kilo suiker of 2 kilo honing
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen en schijven citroen en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek in een pan en suiker erbij doen, dit laten inkoken tot siroopdikte en bottelen. Heerlijk met ijs.

Vlierpannenkoeken
Ingrediënten:
– een aantal grote bloemschermen van de Vlier
– 150 gr meel
– 100 ml melk
– 2 eieren
– snufje zout
– plantaardige olie om te bakken
Maak van het meel, de melk, de eieren en het zout op de traditionele manier pannenkoeken, doe een laagje in een goed verhitte pan op het vuur en plaats de bloemschermen met de steel omhoog in het beslag. Als het beslag gestold is en de pannenkoek moet worden gekeerd trek je de steeltjes omhoog, de bloemen blijven nu achter in de pannenkoek, draai de pannenkoek om en bak verder gaar. Lekker met ijs en poedersuiker.

taartAppeltaart met rabarber en vlierbloesem, (overheerlijk recept van Karin van der Linde): 1 dag tevoren beginnen

Ingrediënten
Vulling:
4 grote appels/ circa 8 grote schermen vlierbloesem, vers geplukt/ circa 4 grote stengels rabarber/ caramel van ca 20 gr suiker en 45 gr boter/
Voor over de vulling: 1 of 2 eieren/ room of sojaroom/
circaa 90 gr lange vingers voor op de bodem
Deeg:
Originele recept Koopmans zelfrijzend bakmeel:
300 g Koop mans Bakkers Zelfrijzend Bakmeel/ 200 g koude roomboter of margarine (kamertemperatuur)/ 160 g witte basterdsuiker/ snufje zout/ 1 ei/

Note: voor de kruidenbijeenkomst bij Marielle ca half recept gemaakt (je hebt geen rasterwerk over de taart nodig) met:
-ipv van een heel ei alleen de dooier.
-ipv witte basterdsuiker 90 gr kokosbloesemsuiker
-ipv boter gebruik ik soms half boter/ half zonnebloemolie
-over de vulling heb ik 1 ei met room gebruikt. Wil je hem smeuïger, gebruik er dan 2

Werkwijze
Dag tevoren voorbereiden:
-schil de appels en snijd in blokjes van ca 1,5 x 1,5 cm.
-haal de bloemetjes van de vlierbloesemtakjes en zet apart
-smelt de suiker, laat licht caramelliseren en voeg de boter toe. vermeng de appelblokjes met deze caramel en laat een paar minuten smoren. De appel moet heel blijven.
-laat de appels afkoelen van het vuur af, vermeng met de vlierbloesem en zet een nacht in de koelkast

Dag 2
-snijd de rabarber in kleine blokjes (0,5 x 0,5 cm): vermeng met het appelmengsel
-maak het deeg:
meng boter, suiker en zout en snijd de boter er door in kleine blokjes. Voeg het ei toe, meng. Kneed het deeg kort en maak er een soort worst van: verpak deze in plasticfolie en leg minstens 1 uur in de koelkast
-verwarm de oven voor op ca 180 C
-haal het deeg uit de koelkast, snijd het in dunne plakjes en bekleed daarmee een springvorm (a-la-Jamie-Oliver: plakjes deeg aandrukken met hand !, echt perfect !!!).
-snijd de lange vingers aan stukjes en verdeel over de bodem van het deeg
-stort het appelmengsel er overheen en egaliseer
-klop de 2 eieren los met de (soja)room: verdeel over het oppervlak, verspreid daarna door de vulling, met een vork
-plaats ca 1 uur in midden van de oven
-na 2 dagen, én in de koelkast, is de smaak eigenlijk het lekkerst: de vlierbloesem is heel aromatisch aanwezig

20150608_164749_resizedVlierbloesemazijn
Neem 3 verse bloesemschermen, 1 citroen en 1 sinaasappel in schijfjes, doe deze in een pot die men goed kan afsluiten, gier er een liter witte wijnazijn van een goede kwaliteit over en laat de pot afgesloten op een warme plaats 8 dagen staan, iedere dag even schudden. Dan afzeven en bottelen. Lekker bij zomersalades samen met een notenoliedressing.
Zoetzure vlierknoppen
Pluk onrijpe groene bloemschermen en doe deze in een grondig gewassen pot en overgiet ze met kokende azijn, voeg 100 gr suiker toe, laat de azijn afkoelen en sluit de pot. Dan twee weken laten staan en de vlierknoppen gebruiken in salades en als garnering.

Bronnen o.a.
Geert Verhelst: Groot handboek der geneeskrachtige kruiden
Le Cleune: Compendium van Rituele Planten
Herba Sanitas website, Abe de Verteller website

Klimop in de geneeskunde

image002Geschiedenis van de geneeskunde
In de Oudheid werden bladeren en bessen van klimop wel gegeten om het bacchisch genot te vergroten, maar dit werkt wel hallucinogeen en geest en spieren raken in een soort verstarring. De bessen van klimop zijn echt wel giftig en eigenlijk alleen lekker voor de vogels die er in de vroege lente van genieten.
Bij de Romeinen heeft Plinius de oudere al uitgebreid de tegenstrijdige geneeskrachtige toepassingen van de klimop beschreven. De plant stoort enerzijds de geest maar heldert hem anderzijds als je teveel alcohol gedronken hebt. Inwendig gebruikt is het sap schadelijk voor de spieren maar uitwendig is het wel overal goed voor. Klimop verzachtte hoofdpijn, en was goed voor de milt als het gedronken werd. Klimop bessen ingenomen met mede verdreven de wormen. Het sap van de wortels kon je op spinnenbeten smeren. De gom die uit klimop stengel vloeit werd gemengd met azijn en gebruikt als mondspoeling om de tanden gezond te houden.

In de Middeleeuwen werd klimop nog steeds als inwendig geneesmiddel gebruikt. Rembert Dodoens, de beroemde lijfarts van Maximilian II aan het Oostenrijkse hof en doctor in de medicijnen in Mechelen uit de 16 eeuw had de volgende recepten met klimop:
Als je de bladeren in wijn liet weken konden ze etterende wonden en zweren genezen en ook brandwonden. Als je ze in azijn liet weken kon je ze bovenop een verstopte milt leggen. En als je het sap van de bladeren (het werd toen Veyl genoemd) door de neus ophaalde konden taye fluymen ende andere couwe vochticheden waar de herssenene mee verladen sijn eruit trekken. Als je hetzelfde sap in de oren deed hielp het tegen vloeien van vochticheden uit de oren. Je kon ook klimopsap mengen met rozenolie en dit op het hoofd smeren bij hoofdpijn. Als je vijf klimopbessen liet weken in rozenolie met daarin de bast van granaatappel dan: vergaen die pijne en weedom van den tanden.

Abraham Munting uit de 17e eeuw raadde aan het sap van klimopwortel met azijn gedronken te drinken bij spinnenbeten. Of zelfs‚ de jonge takken met honing ingestreken en in de baarmoeder gestoken, bevorderen de menstruatie en drijven het embryo uit.

Al deze verhalen hebben anekdotische waarde en het spreekt voor zich dat je die nu niet zomaar meer kan navolgen.

Werkzame stoffen
In klimop zitten veel flavonolglycosiden. Flavonolen zijn de stoffen die de kleur van een plant bepalen, zoals bijvoorbeeld de anthocyanen bij rode druiven. Ze werken voornamelijk als anti-oxidanten, en kunnen dus schadelijke effecten van agressieve moleculen (bij oxidatie-verbranding) op onze cellen neutraliseren. Glucosiden zijn een bepaalde suiker/glucose verbinding.
De voornaamste werkzame stof in klimop zijn de saponinen, een van de specifieke saponinen voor klimop heet hederine (naar hedera). Saponinen worden ook wel zeepstoffen genoemd; het zijn schoonmakende, antibacteriële en schimmelwerende stoffen; dat is de reden dat klimop veel voor uitwendig gebruik wordt ingezet. Saponinen zitten bijvoorbeeld ook in paardenkastanje: als je in een hevige regenbui onder een kastanjelaan loopt, dan kun je het zeepschuim op de grond zien liggen. Misschien zou je het voor je was ook kunnen gebruiken (dat is een experiment later).

Uitwendig gebruik
Klimop is huidprikkelend; het verhoogt de doorbloeding van de huid. Het werkt bloedvatverwijdend en bloedsomloopbevorderend. De saponinen in klimop bestrijden bacteriën, schimmels en parasieten. Verder is het pijnstillend voor oppervlakte zenuwen in de huid en werkt klimop ontzwellend. Looistoffen in de klimop zorgen voor een samentrekkend effect wat goed is voor wondheling; bovendien stimuleert deze plant de vorming van nieuwe huid.

Ik heb ook wat recepten verzameld…

Recepten uitwendig gebruik
Klimopvoetenbad tegen voetschimmel
Een ruime hand verse klimopbladeren of twee eetlepels gedroogd blad overgieten met een liter koken water en 10 minuten laten trekken. Dan 5 liter water toevoegen en een voetenbad maken. 10 tot 20 minuten je voeten in het water houden en dit dagelijks herhalen tot een week nadat de eczeem verdwenen is.

Klimoptinctuur bij bijen/wespensteken, steekvlieg
In het najaar wemelt het van de bijen en zweefvliegjes bij de bloeiende klimop. Mijn dochter dacht zelfs al dat we een bijennest in de achtertuin hadden omdat ze zo hard aan het zoemen waren met z’n allen. Nu is het zo dat klimop ook ontzettend goed werkt bij bijen en wespensteken en ook bij paardenvliegen.
Gebruik de verse jonge bladeren die aan het begin van een bloeiende scheut zitten of/en evt de jonge bast voor de tinctuur, ratio 1 blad :4 alcohol. Ook puur gebruiken bij bijen- en wespensteken of eventueel verdund in een kompres met zout water/tinctuur op de steek leggen.
Als je nu in het bos bent en je wordt gestoken en je hebt je flesje niet bij je… pluk dan snel wat klimopblad en jonge bast. Wrijf het fijn en wrijf op de gestoken plek. Vaak is twee keer insmeren genoeg!

Klimopblad in azijn/citroensap tegen eksterogen en likdoorns
Laat een paar Klimopbladeren een paar dagen weken in Appelazijn, of 2 tot 3 uur in citroensap, dat gaat veel sneller. Laat dan de voeten eerst flink lang weken in warm water en bind dan 2 tot 3 bladeren op de likdoorn. Herhaal deze behandeling net zo lang totdat de likdoorns zacht genoeg zijn om verwijderd te worden.

Klimopkompres bij brandwonden en etterende zweren
Laat een ruime hand vers klimopblad (10 gram) koken in twee liter water. Klein beetje laten afkoelen en de bladeren uitspreiden op een vierkant verbandgaas en dit aanbrengen op de brandwond of etterende wond. Bewaar de rest van het water in een fles om de te spoelen en wassen. Het afkooksel kan ook gebruikt worden om de haren te spoelen bij hoofdluis!

foto 4Klimopzalf
Te gebruiken op bijen en wespensteken en steken van paardenvliegen (muggen niet), ook bij brandnetelallergie. Ook te gebruiken bij cellulitis (drink dan ook veel brandnetelthee). De klimop bevordert de doorbloeding en de afvoer van vet/afvalstoffen. Ook bij een droge huid, kloofjes, huiduitslag zoals bv schurft en eczeem helpt het ook. Je kunt het ook op je hoofd smeren bij hoofdpijn met krampen.

Doe in een potje kleingesneden of gekneusd klimopblad, overgiet dit met zonnebloem- of olijfolie. Laat het 3 tot 6 weken staan in de zon of op de verwarming. Roer de eerste weken iedere dag. Zeef het af en voeg 1/3de sesamolie toe dan masseert het lekkerder.

Je kunt ook 100 ml olie au bain-marie opwarmen met daarin fijngesneden of gekneusd klimopblad. Het mag absoluut niet bakken dus heel zacht opzetten. Minstens een uur op laten staan. Dan afzeven, af laten koelen en sesamolie toevoegen.

Zalf recept:
150 cc olie
12 tot 15 gram bijenwas
een koffielepel tinctuur
evt etherische olie (bv tea tree)

Olie verwarmen au bain marie, bijenwas erin oplossen, als de vloeistof helemaal helder is in koud waterbad. Roeren terwijl de zalf troebel begint te worden. Dan de tinctuur erbij en snel in schone potje gieten.

Zalf tweemaal per dag insmeren.

Klimop-citroenmelissezalf
Bij voetschimmel kun je ook een tinctuur van citroenmelisse toevoegen (citroenmelisseblad oogsten bij droog weer en op alcohol van dubbele graanjenever zetten) aan het klimopmaceraat wanneer je zalf maakt, er is dan nog een gecombineerde werking.

Samenvattend:
Klimop werkt goed bij..
• Artritis, spierpijn, ischias
• Zenuwpijnen, kiespijn, hoofdpijn
• Cellulitis (vetafbraak)
• Moeilijk genezende zweren, etterende wonden, lichte brandwonden
• Huiduitslag, eczeem, beten van bijen en wespen en paardenvliegen, schurft, luizen, schimmelinfecties
• Droge huid: kloven, barstjes en eczeem
• Eksterogen, likdoorns, wratten.
Niet gebruiken voordat je de zon ingaat, dan heb je verhoogde kans op verbranding.

Inwendig gebruik
Klimop kan wel inwendig gebruikt worden maar dan in een heel lage dosering. Om je een idee te geven: Als 2 kleine klimopblaadjes overgiet met 1 liter kokend water heb je een thee. Wij hebben het in het kruidenclubje geprobeerd. Het werkt zeer sterk, 1 slokje van een liter kokend water met twee kleine blaadjes erin had bij mij het effect dat ik heel ontspannen werd en waarbij mijn mond van binnen heel slap werd en ik met moeite nog kon praten, van anderen hoorde ik dat de oog-hand-coordinatie moeilijk ging, van nog iemand anders dat ze er goed op had kunnen mediteren. Bij overdosering worden de slijmvliezen te sterk geprikkeld en is er kan op diarree, overgeven en huiduitslag. De klimop mag dan ook niet vrij in de winkel verkocht worden (ik vraag me af waarom je het in de winkel zou kopen als het op iedere hoek van de straat groeit?), maar mag wel voorgeschreven worden door fytotherapeuten.

Klimop werkt wel zeer goed bij chronische luchtwegaandoeningen zoals bronchitis en astma en bijvoorbeeld kinkhoest.
Het zorgt ervoor dat de bronchieën meer slijm uitscheiden en dat dit slijm ook sneller wordt opgelost. Bovendien werkt het ontkrampend op de luchtwegen. Je kunt dan ook klimopzalf op de borstkas smeren dat is wat veiliger en aangenamer dan  klimop innemen.

  • Bronnen:
    Geert Verhelst – Handboek
    Marjanne Huising – Kruidenwijsheid
    DeCleene/Lejeune – Compendium van rituele planten
    A.Vogel – De kleine dokter
    Gonnie van Elteren van Herba Sanitas
    Penelope Ody – Complete Medicinal Herbal

Smeerwortel recepten

IMG-20150111-WA0005Gebruik als medicijn
Bij de oude Grieken 2000 jaar voor Christus werd de smeerwortel al geroemd om zijn helende eigenschappen bij botbreuken en wonden. Plinius de oudere heeft een recept opgeschreven waarbij de wortel tot een massa wordt gekookt en op de wonde wordt gelegd bij wijze van pleister.
De Britse kruidengeneeskundige Culpeper uit de 17e eeuw liet bij wijze van experiment wat stukken vlees samen koken in een pan met smeerwortel, de stukken vlees klonterden weer aan elkaar tot  klomp!
Bij tepelkloven werd er een stuk uitgeholde wortel op de tepel gelegd. En een smeerwortelblad voor de huwelijksnacht zou een gescheurd maagdenvlies helen.

De smeerwortel bevat looistoffen, choline, allantoine, slijmstoffen en kiezelzuur, en alkaloiden. Daarmee is het vulneratief (wondhelend), slijmvormend, adstringens (doet de bloedvaatjes samentrekken) en expectorans (hoestmiddel).

Vroeger werd het wel gebruikt bij hoesten en bronchitis, menstruatieproblemen, hoge bloeddruk en als middel om het bloed te zuiveren. Daar hebben we nu geschiktere middelen voor. De smeerwortel wordt tegenwoordig vooral gebruikt bij alle aandoeningen die te maken hebben met de huid: spieren, pezen, gewrichten en botten. Er is geen enkele andere plant die zoveel allantoine bevat!
Allantoine prikkelt beschadigd weefsel tot het maken van nieuw weefsel. Het stimuleert de celdeling en gaat ontsteking tegen. Het is dus goed tegen kneuzingen, botbreuken, blauwe plekken, spierpijn, frozen shoulder, chronische gewrichtsaandoeningen als fybromyalgie, artritis en artrose, reuma, rsiklachten/muisarm. Ook preventief voor voor of na het sporten.
Het bevordert de heling van wonden, en werkt tegen littekenvorming. Gebruik het niet bij diepe wonden, doordat smeerwortel zo krachtig werkt is er kans dat aan de oppervlakte de wond al versneld geneest, terwijl er van binnen abcesvorming kan optreden.

Kompres met gedroogd blad
Mousseline zakje, met daarin verwarmde/water gedroogde smeerwortelbladeren. Pureren met staafmixer lavendelpoeder (kalmerend). Evt compressiebandage eroverheen. Of invriezen.

Vers blad kompres
Verse smeerwortelbladeren in plastic zakje doen, platwalsen met de deegroller en dan met keukenplastic en verband op de aangedane plek doen. (Blad is wel ruw evt laagje katoen
er tussen.)

Wortelkompres
Of verse wortel direct raspen op katoenen doekje en dan verband eroverheen, dit werkt zeer goed bij acute klachten zoals verzwikking, kneuzing, blauwe plek, ernstige pijn bij artritis en artrose. Bewaar speciaal daarvoor een wortel in een plastic zakje met wat aarde erbij tegen het uitdrogen in je koelkast. Vervang de wortel iedere drie maanden. Vervang het kompres eenmaal per dag.

Gedroogde wortelkompres
Gedroogde wortel in vijzel fijnstampen en aanlengen met kokend water.

Smeerworteltinctuur
Wortelstukjes op dubbele graanjenever en drie weken laten trekken.

IMG-20150111-WA0010Smeerwortelzalf (Recept van Saskia Nieboer, De Groene Zon)
100 gr in stukjes gesneden smeerwortel, 150 cc sesamolie (koudgeperst), 15 gram bijenwas, 1 theelepel smeerworteltinctuur, etherische olie: 12 dr rozemarijn, 12 dr cederhout, 6 dr pepermunt

min 45 min wortels verwarmen in de olie, liever nog een nacht laten trekken. Bijenwas au bain marie in een glazen schaal laten smelten. Smeerwortelolie zeven door doek, roer de olie bij de bijenwas en wacht tot de bijenwas is opgelost. Als de vloeistof helder is, de glazen schaal in een koudwaterbad plaatsen en blijven roeren. Voeg als het troebel wordt de tinctuur toe, als het lauwwarm is etherische olie erbij en dan snel in schone potjes schenken.. Blijft 1,5 tot 2 jaar goed buiten de koelkast.

Gebruik in de keuken
Het blad is heel gezond en bevat Vitamine A, Riboflavine (B), mangaan, ijzer, vezels, selenium en magnesium en potassium. Pluk de jonge bladeren en bladknoppen. Let wel, eet het niet te vaak, dan weet je zeker dat het veilig is (zie bij Smeerwortel – hoe te gebruiken!

Comfrey leaf lemonade fritters van Monica Wilde
jonge bladeren en bladknoppen
50 gr bloem
50 gr maizena
100 ml sodawater of gemberbier
zonnebloemolie/sesamolie (9:1)
Blaadjes in beslag dopen en bakken als pannenkoekjes.

Hommelwortelsoep van Marjanne Huising
gesnipperde ui in boter bakken, bloem erbij, daarna bouillon, 2 handen fijngesneden smeerwortelblad zonder stengels. 30 minuten laten sudderen. Van het vuur halen en een paar uur laten trekken. Dan opwarmen en serveren met dot kwark/geraspte kaas/uitgebakken spekjes.

Vroege Lente-tempura
beslag van 2 koppen volkorenmeel, 1 tl arrowroot, ei, zout, 1 liter olie:
met smeerwortelblad, dovennetel, fluitekruid, paardebloemblad, schijveb pompoen, winterwortel, goudreinet en uien

Pompoentaart met smeerwortelblad
deeg: 2 koppen volkorenbloem, halve kop olie, zeezout en ijswater
vulling: 3 koppen gekookte pompoenmoes, 2 gesplitste eieren, halve kop melk, 1 gebakken ui, 1 kop jong smeerwortelblad, zout, tamari, gemberpoeder
deeg kneden, uitrollen halve cm dikte in bakvorm, inprikken met vork
pompoen in blokjes gaarkoken en pureren
Alles door pompoenpuree, behalve de eiwitten stijfkloppen en op het laatst erdoor heen. Deeg 15 min op 200 graden, daarna met vulling nog 10 minuten op 250.

Gebruik in de moestuin
De afgestorven bladeren van de smeerwortel geven veel plantenvoeding af aan de grond. Je kunt de bladeren 4 tot 5 maal per jaar afknippen en door andere plekken van de moestuin mengen. Gewoon vers, zelfs nog zonder dat ze gecomposteerd zijn. Ze verworden snel tot een vloeistof. Ze binden stikstof en potassium uit de grond en maken het beschikbaar voor andere planten. Vooral onder fruitstruiken en bij de aardappelen, planten die veel voeding nodig hebben, zijn ze nuttig. Gooi alleen de bladeren en geen bloemen op de grond, want bloemen kunnen zich gaan uitzaaien. In de bladeren zit zelfs drie keer zoveel potassium als in koeienmest. Daarom verbeteren ze compost en grond. Laat ze ook gewoon onder bomen groeien.
Smeerwortelgier

Gier maak je door de bladeren 4/5 weken in een jerrycan met regenwater te laten trekken. 15:1 verdunnen en aan de voet van planten gieten om ze bij te voeden op een vochtige dag. De gier stinkt wel behoorlijk.