Categorie archief: Gebruik in de moestuin

De Hortus van Haarlem

KNA006002209

Ditmaal duiken we in de Haarlemse geschiedenis, waar zich ooit een heuse hortus bevond.

In 1692 voegden de stadsdoktoren zich bij de burgermeesters om zich te beklagen over de gebrekkige levering en slechte kwaliteit van de medicamenten bij de apothekers. Dit resulteerde in de oprichting van een Collegium medicum met een vierjarige opleiding voor apothekers- en chirurgijnsknechts. Niemand van buiten het gilde mocht nog zaken naer eenigh Medicament gelijckende verkopen. Venters en kruidenzoekers uit de omgeving (er kwamen er veel uit Noordwijk) mochten niet langer kruiden leveren aan de apothekers. Om nu toch aan de benodigde kruiden te komen werd in 1696 een Hortus medicus opgericht.

Er kwam een grote tuin in het noord-westelijk deel van het tegenwoordige Kenaupark, grenzend aan het NS-terrein en een stuk van het Staten Bolwerk. Er is een prachtig ontwerp bewaard gebleven, waarop een zuilengalerij in een halve cirkel met borstbeelden van geleerden, een cirkelvormige tuin omsluit. In werkelijkheid zag de tuin er eenvoudiger uit. Er werd een hortulanus aangesteld, met een woning ter plekke, die zich bezig hield met het onderhoud en de verkoop van kruiden, wortelen en zaden aan derden. En de medici mochten zichzelf bedienen.

De hortus bleek toch wat te groot en werd in 1721 naar het tegenwoordige Prinsenhof verplaatst. Op de Prinsenhof bevond zich reeds een bestaande siertuin voor het Vredestempeltje dat in 1648 was opgericht ter ere van het einde van de 80-jarige oorlog. Uit deze tijd is er nog een afbeelding (zie hieronder). Het is historische grond waar in 1247 al een Dominicanerklooster met bijbehorende tuin gesticht was. De siertuin werd grotendeels vervangen door een tuin en orangerie met medicinale planten.

Een lijst uit 1784 met 280 soorten planten is er ook nog. Ik vond het een feest om te lezen: naast vele inheemse en klassieke kruiden met namen als Gods genade en Kankerbloem, beschikte de tuin over exoten als Aloë en Sumak. Giftige planten als Mandragora, Belladonna, Bilzekruid zouden nu een tovenaarsschool niet misstaan, maar werden in die tijd gebruikt als verdovingsmiddelen. Een plant als Cannabis sativa diende toentertijd voor de vervaardiging van touw en papier, maar eind 18e eeuw leerde men door het reizen naar de Oriënt de plant ook als genotsmiddel kennen. De extracten kon men gewoon bij de apotheek aanschaffen.

In 1865 moest de Hortus het veld ruimen voor een school, later het Stedelijk Gymnasium. Een gedeelte van de tuin is bewaard gebleven: de vredestempel staat er nog, ook al zullen niet veel mensen meer weten waar deze voor staat. Een gedeelte van de tuin is beplant met kruiden en wordt onderhouden door de lokale biologieleraar. Een stille oase in de stad.

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 100 januari 2017: thema geschiedenis

Prinsenhof dec 2016

Advertenties

Smeerwortel recepten

IMG-20150111-WA0005Gebruik als medicijn
Bij de oude Grieken 2000 jaar voor Christus werd de smeerwortel al geroemd om zijn helende eigenschappen bij botbreuken en wonden. Plinius de oudere heeft een recept opgeschreven waarbij de wortel tot een massa wordt gekookt en op de wonde wordt gelegd bij wijze van pleister.
De Britse kruidengeneeskundige Culpeper uit de 17e eeuw liet bij wijze van experiment wat stukken vlees samen koken in een pan met smeerwortel, de stukken vlees klonterden weer aan elkaar tot  klomp!
Bij tepelkloven werd er een stuk uitgeholde wortel op de tepel gelegd. En een smeerwortelblad voor de huwelijksnacht zou een gescheurd maagdenvlies helen.

De smeerwortel bevat looistoffen, choline, allantoine, slijmstoffen en kiezelzuur, en alkaloiden. Daarmee is het vulneratief (wondhelend), slijmvormend, adstringens (doet de bloedvaatjes samentrekken) en expectorans (hoestmiddel).

Vroeger werd het wel gebruikt bij hoesten en bronchitis, menstruatieproblemen, hoge bloeddruk en als middel om het bloed te zuiveren. Daar hebben we nu geschiktere middelen voor. De smeerwortel wordt tegenwoordig vooral gebruikt bij alle aandoeningen die te maken hebben met de huid: spieren, pezen, gewrichten en botten. Er is geen enkele andere plant die zoveel allantoine bevat!
Allantoine prikkelt beschadigd weefsel tot het maken van nieuw weefsel. Het stimuleert de celdeling en gaat ontsteking tegen. Het is dus goed tegen kneuzingen, botbreuken, blauwe plekken, spierpijn, frozen shoulder, chronische gewrichtsaandoeningen als fybromyalgie, artritis en artrose, reuma, rsiklachten/muisarm. Ook preventief voor voor of na het sporten.
Het bevordert de heling van wonden, en werkt tegen littekenvorming. Gebruik het niet bij diepe wonden, doordat smeerwortel zo krachtig werkt is er kans dat aan de oppervlakte de wond al versneld geneest, terwijl er van binnen abcesvorming kan optreden.

Kompres met gedroogd blad
Mousseline zakje, met daarin verwarmde/water gedroogde smeerwortelbladeren. Pureren met staafmixer lavendelpoeder (kalmerend). Evt compressiebandage eroverheen. Of invriezen.

Vers blad kompres
Verse smeerwortelbladeren in plastic zakje doen, platwalsen met de deegroller en dan met keukenplastic en verband op de aangedane plek doen. (Blad is wel ruw evt laagje katoen
er tussen.)

Wortelkompres
Of verse wortel direct raspen op katoenen doekje en dan verband eroverheen, dit werkt zeer goed bij acute klachten zoals verzwikking, kneuzing, blauwe plek, ernstige pijn bij artritis en artrose. Bewaar speciaal daarvoor een wortel in een plastic zakje met wat aarde erbij tegen het uitdrogen in je koelkast. Vervang de wortel iedere drie maanden. Vervang het kompres eenmaal per dag.

Gedroogde wortelkompres
Gedroogde wortel in vijzel fijnstampen en aanlengen met kokend water.

Smeerworteltinctuur
Wortelstukjes op dubbele graanjenever en drie weken laten trekken.

IMG-20150111-WA0010Smeerwortelzalf (Recept van Saskia Nieboer, De Groene Zon)
100 gr in stukjes gesneden smeerwortel, 150 cc sesamolie (koudgeperst), 15 gram bijenwas, 1 theelepel smeerworteltinctuur, etherische olie: 12 dr rozemarijn, 12 dr cederhout, 6 dr pepermunt

min 45 min wortels verwarmen in de olie, liever nog een nacht laten trekken. Bijenwas au bain marie in een glazen schaal laten smelten. Smeerwortelolie zeven door doek, roer de olie bij de bijenwas en wacht tot de bijenwas is opgelost. Als de vloeistof helder is, de glazen schaal in een koudwaterbad plaatsen en blijven roeren. Voeg als het troebel wordt de tinctuur toe, als het lauwwarm is etherische olie erbij en dan snel in schone potjes schenken.. Blijft 1,5 tot 2 jaar goed buiten de koelkast.

Gebruik in de keuken
Het blad is heel gezond en bevat Vitamine A, Riboflavine (B), mangaan, ijzer, vezels, selenium en magnesium en potassium. Pluk de jonge bladeren en bladknoppen. Let wel, eet het niet te vaak, dan weet je zeker dat het veilig is (zie bij Smeerwortel – hoe te gebruiken!

Comfrey leaf lemonade fritters van Monica Wilde
jonge bladeren en bladknoppen
50 gr bloem
50 gr maizena
100 ml sodawater of gemberbier
zonnebloemolie/sesamolie (9:1)
Blaadjes in beslag dopen en bakken als pannenkoekjes.

Hommelwortelsoep van Marjanne Huising
gesnipperde ui in boter bakken, bloem erbij, daarna bouillon, 2 handen fijngesneden smeerwortelblad zonder stengels. 30 minuten laten sudderen. Van het vuur halen en een paar uur laten trekken. Dan opwarmen en serveren met dot kwark/geraspte kaas/uitgebakken spekjes.

Vroege Lente-tempura
beslag van 2 koppen volkorenmeel, 1 tl arrowroot, ei, zout, 1 liter olie:
met smeerwortelblad, dovennetel, fluitekruid, paardebloemblad, schijveb pompoen, winterwortel, goudreinet en uien

Pompoentaart met smeerwortelblad
deeg: 2 koppen volkorenbloem, halve kop olie, zeezout en ijswater
vulling: 3 koppen gekookte pompoenmoes, 2 gesplitste eieren, halve kop melk, 1 gebakken ui, 1 kop jong smeerwortelblad, zout, tamari, gemberpoeder
deeg kneden, uitrollen halve cm dikte in bakvorm, inprikken met vork
pompoen in blokjes gaarkoken en pureren
Alles door pompoenpuree, behalve de eiwitten stijfkloppen en op het laatst erdoor heen. Deeg 15 min op 200 graden, daarna met vulling nog 10 minuten op 250.

Gebruik in de moestuin
De afgestorven bladeren van de smeerwortel geven veel plantenvoeding af aan de grond. Je kunt de bladeren 4 tot 5 maal per jaar afknippen en door andere plekken van de moestuin mengen. Gewoon vers, zelfs nog zonder dat ze gecomposteerd zijn. Ze verworden snel tot een vloeistof. Ze binden stikstof en potassium uit de grond en maken het beschikbaar voor andere planten. Vooral onder fruitstruiken en bij de aardappelen, planten die veel voeding nodig hebben, zijn ze nuttig. Gooi alleen de bladeren en geen bloemen op de grond, want bloemen kunnen zich gaan uitzaaien. In de bladeren zit zelfs drie keer zoveel potassium als in koeienmest. Daarom verbeteren ze compost en grond. Laat ze ook gewoon onder bomen groeien.
Smeerwortelgier

Gier maak je door de bladeren 4/5 weken in een jerrycan met regenwater te laten trekken. 15:1 verdunnen en aan de voet van planten gieten om ze bij te voeden op een vochtige dag. De gier stinkt wel behoorlijk.