Categorie archief: Smeerwortel

Zwarte Den Recepten

FB_IMG_1433320925106Spar, den, lariks en ceder kun je hetzelfde gebruiken in alle recepten, al zal de smaak per specifiek soort soms weleens verschillen en ook de werkzame stof. Gebruik geen taxus, die is geheel giftig met uitzondering van het vruchtvlees (pit wel uitspugen). Van taxus wordt wel een anti-kanker medicijn bereid. Gebruik ook geejn conifeer, die is ook giftig is bij inname.

Spruce beer/sparrentoppenbier:

40 gr jonge sparrentwijgjes, 350 gr suiker, 100 gr schenkstroop/melasse, 4,5 liter water, bakkersgistgist (evt gember, sinaasappelschil, citroenschil of koriander). Verse jonge twijgjes 30 minuten koken in water, zeven en suiker en stroop erin oplossen. In fles doen en gist erin sprenkelen, 6 dagen laten fermenteren en dan in flessen doen.
Sparrentoppenbier is een gebruik van de oude vikingen die het bier dronken voor kracht in de strijd, voor vruchtbaarheid en om scheurbuik op lange zeereizen tegen te gaan (Captain Cook gebruikte het nog in de 18e eeuw op zijn reizen naar Australie en Nieuw-Zeeland). Sparren worden hier al langer voor gebruikt dan hop.

Dennenwijn (lijkt op retsina): 400 gram dennentoppen, 1 kilo rietsuiker, 1 citroen & 1 sinaasappel, 2 el koude zwarte thee, ½ theelepel gist, 4 liter water, witte wijngist: Toppen fijnsnijden en 20 minuten koken in 2 liter water, 2 dagen afgedekt laten staan en opnieuw zeven na verwarmen. Doorkoken en suiker erbij, sap van de vruchten en thee toevoegen, dan afkoelen tot 20 graden, zeven en in gistingsfles doen. Gist en wijngist toevoegen, water erop om 5 liter fles vol te krijgen, dan een jaar laten staan tot gebruik!
Dennennaaldenolie, 1 liter zonnebloem of maisolie, 1 eetlepel gekneusde peperkorrels, 350 gram verse dennenknoppen, schil van 1 limoen: alles bij elkaar in weckpot, 2 dagen op warme plek, dan zeven door neteldoek en bottelen (niet te lang want anders bitter)
Azijn van den: 2 handenvol knoppen van de den, 1 liter witte wijnazijn: 4 weken wegzetten op warme plek (24 graden), afzeven en bottelen
Dennenwierook: 2 el Dennenhars, 5 Jeneverbessen, Klein beetje Bijvoet: Vijzel de Dennenhars fijn en voeg de Jeneverbessen eraan toe. Doorvijzelen totdat ze goed vermengd zijn en als laatste een beetje gedroogde Bijvoet erbij.

Dennensiroop: Schone pot met laagje suiker, laagje dennentoppen etc, eindigen met de suiker. Goed aandrukken en op donkere plek wegzetten. Na enkele dagen nog wat suiker toevoegen. Na 4 maanden de dennentoppen eruit zeven en evt karamelliseren (lekkernij), de rest donker bewaren als siroop, waarin de geneeskrachtige hars zich dan bevindt. Toepassen als hoestsiroop en infecties aan de luchtwegen bij verkoudheid, griep of bronchitis.
De etherische olie, de hars, de naalden en de jonge toppen van de den hebben een ontsmettend effect op de luchtwegen. De den heeft ook een verwarmende, ontstekingsremmende en licht urinedrijvende werking, hierdoor is het kruid zeer geschikt bij de behandeling van reumatische klachten. Vooral de etherische olie van den heeft mild rustgevende eigenschappen, die gunstig kunnen uitwerken op een overbelast zenuwstelsel.
Verder is de ontsmettende werking van nut bij blaasinfecties en is er een lichte antischimmelwerking aanwezig. Verder is het natuurlijk een bron van vitamine C!

Advertenties

Smeerwortel recepten

IMG-20150111-WA0005Gebruik als medicijn
Bij de oude Grieken 2000 jaar voor Christus werd de smeerwortel al geroemd om zijn helende eigenschappen bij botbreuken en wonden. Plinius de oudere heeft een recept opgeschreven waarbij de wortel tot een massa wordt gekookt en op de wonde wordt gelegd bij wijze van pleister.
De Britse kruidengeneeskundige Culpeper uit de 17e eeuw liet bij wijze van experiment wat stukken vlees samen koken in een pan met smeerwortel, de stukken vlees klonterden weer aan elkaar tot  klomp!
Bij tepelkloven werd er een stuk uitgeholde wortel op de tepel gelegd. En een smeerwortelblad voor de huwelijksnacht zou een gescheurd maagdenvlies helen.

De smeerwortel bevat looistoffen, choline, allantoine, slijmstoffen en kiezelzuur, en alkaloiden. Daarmee is het vulneratief (wondhelend), slijmvormend, adstringens (doet de bloedvaatjes samentrekken) en expectorans (hoestmiddel).

Vroeger werd het wel gebruikt bij hoesten en bronchitis, menstruatieproblemen, hoge bloeddruk en als middel om het bloed te zuiveren. Daar hebben we nu geschiktere middelen voor. De smeerwortel wordt tegenwoordig vooral gebruikt bij alle aandoeningen die te maken hebben met de huid: spieren, pezen, gewrichten en botten. Er is geen enkele andere plant die zoveel allantoine bevat!
Allantoine prikkelt beschadigd weefsel tot het maken van nieuw weefsel. Het stimuleert de celdeling en gaat ontsteking tegen. Het is dus goed tegen kneuzingen, botbreuken, blauwe plekken, spierpijn, frozen shoulder, chronische gewrichtsaandoeningen als fybromyalgie, artritis en artrose, reuma, rsiklachten/muisarm. Ook preventief voor voor of na het sporten.
Het bevordert de heling van wonden, en werkt tegen littekenvorming. Gebruik het niet bij diepe wonden, doordat smeerwortel zo krachtig werkt is er kans dat aan de oppervlakte de wond al versneld geneest, terwijl er van binnen abcesvorming kan optreden.

Kompres met gedroogd blad
Mousseline zakje, met daarin verwarmde/water gedroogde smeerwortelbladeren. Pureren met staafmixer lavendelpoeder (kalmerend). Evt compressiebandage eroverheen. Of invriezen.

Vers blad kompres
Verse smeerwortelbladeren in plastic zakje doen, platwalsen met de deegroller en dan met keukenplastic en verband op de aangedane plek doen. (Blad is wel ruw evt laagje katoen
er tussen.)

Wortelkompres
Of verse wortel direct raspen op katoenen doekje en dan verband eroverheen, dit werkt zeer goed bij acute klachten zoals verzwikking, kneuzing, blauwe plek, ernstige pijn bij artritis en artrose. Bewaar speciaal daarvoor een wortel in een plastic zakje met wat aarde erbij tegen het uitdrogen in je koelkast. Vervang de wortel iedere drie maanden. Vervang het kompres eenmaal per dag.

Gedroogde wortelkompres
Gedroogde wortel in vijzel fijnstampen en aanlengen met kokend water.

Smeerworteltinctuur
Wortelstukjes op dubbele graanjenever en drie weken laten trekken.

IMG-20150111-WA0010Smeerwortelzalf (Recept van Saskia Nieboer, De Groene Zon)
100 gr in stukjes gesneden smeerwortel, 150 cc sesamolie (koudgeperst), 15 gram bijenwas, 1 theelepel smeerworteltinctuur, etherische olie: 12 dr rozemarijn, 12 dr cederhout, 6 dr pepermunt

min 45 min wortels verwarmen in de olie, liever nog een nacht laten trekken. Bijenwas au bain marie in een glazen schaal laten smelten. Smeerwortelolie zeven door doek, roer de olie bij de bijenwas en wacht tot de bijenwas is opgelost. Als de vloeistof helder is, de glazen schaal in een koudwaterbad plaatsen en blijven roeren. Voeg als het troebel wordt de tinctuur toe, als het lauwwarm is etherische olie erbij en dan snel in schone potjes schenken.. Blijft 1,5 tot 2 jaar goed buiten de koelkast.

Gebruik in de keuken
Het blad is heel gezond en bevat Vitamine A, Riboflavine (B), mangaan, ijzer, vezels, selenium en magnesium en potassium. Pluk de jonge bladeren en bladknoppen. Let wel, eet het niet te vaak, dan weet je zeker dat het veilig is (zie bij Smeerwortel – hoe te gebruiken!

Comfrey leaf lemonade fritters van Monica Wilde
jonge bladeren en bladknoppen
50 gr bloem
50 gr maizena
100 ml sodawater of gemberbier
zonnebloemolie/sesamolie (9:1)
Blaadjes in beslag dopen en bakken als pannenkoekjes.

Hommelwortelsoep van Marjanne Huising
gesnipperde ui in boter bakken, bloem erbij, daarna bouillon, 2 handen fijngesneden smeerwortelblad zonder stengels. 30 minuten laten sudderen. Van het vuur halen en een paar uur laten trekken. Dan opwarmen en serveren met dot kwark/geraspte kaas/uitgebakken spekjes.

Vroege Lente-tempura
beslag van 2 koppen volkorenmeel, 1 tl arrowroot, ei, zout, 1 liter olie:
met smeerwortelblad, dovennetel, fluitekruid, paardebloemblad, schijveb pompoen, winterwortel, goudreinet en uien

Pompoentaart met smeerwortelblad
deeg: 2 koppen volkorenbloem, halve kop olie, zeezout en ijswater
vulling: 3 koppen gekookte pompoenmoes, 2 gesplitste eieren, halve kop melk, 1 gebakken ui, 1 kop jong smeerwortelblad, zout, tamari, gemberpoeder
deeg kneden, uitrollen halve cm dikte in bakvorm, inprikken met vork
pompoen in blokjes gaarkoken en pureren
Alles door pompoenpuree, behalve de eiwitten stijfkloppen en op het laatst erdoor heen. Deeg 15 min op 200 graden, daarna met vulling nog 10 minuten op 250.

Gebruik in de moestuin
De afgestorven bladeren van de smeerwortel geven veel plantenvoeding af aan de grond. Je kunt de bladeren 4 tot 5 maal per jaar afknippen en door andere plekken van de moestuin mengen. Gewoon vers, zelfs nog zonder dat ze gecomposteerd zijn. Ze verworden snel tot een vloeistof. Ze binden stikstof en potassium uit de grond en maken het beschikbaar voor andere planten. Vooral onder fruitstruiken en bij de aardappelen, planten die veel voeding nodig hebben, zijn ze nuttig. Gooi alleen de bladeren en geen bloemen op de grond, want bloemen kunnen zich gaan uitzaaien. In de bladeren zit zelfs drie keer zoveel potassium als in koeienmest. Daarom verbeteren ze compost en grond. Laat ze ook gewoon onder bomen groeien.
Smeerwortelgier

Gier maak je door de bladeren 4/5 weken in een jerrycan met regenwater te laten trekken. 15:1 verdunnen en aan de voet van planten gieten om ze bij te voeden op een vochtige dag. De gier stinkt wel behoorlijk.

Smeerwortel plukken

Wildplukethiek

Voor permaplukken, oftewel het vernieuwbaar plukken van wortels, gelden de volgende aanwijzingen.
Hou je wildplukgebied ook voor jezelf en vertel het niet aan anderen, zodat je zelf in de gaten kunt houden hoe de planten binnen je gebied zich weer regenereren.

Hoe plukken

Bij het oogsten van smeerwortel is een riek handig, dan kun je je wortel tenminste redelijk ongeschonden uit de grond krijgen. Met een schepje lukt dit je niet. Bij uitgedroogde grond lukt dit ook niet goed, zoek dus een vochtig plekje op, langs de waterkant bijvoorbeeld. Bij mij ging de eerste keer oogsten van de wortel niet helemaal goed. Tijdens een fietstocht had ik net een weidje dat barstensvol smeerwortel stond ontdekt. Hier zou ik wel wat van kunnen nemen dacht ik! Toen ik een paar dagen later gewapend met een schepje terugfietste stonden er ineens schapen in de wei. Ik wilde me niet laten kennen en klom met mijn zijden rokje over het prikkeldraad. De schapen hadden ineens wel erg veel interesse en kwamen op mij afgestormd. Ik vond het eerst wel leuk totdat eentje zich toch wel erg met mijn schepje bleef bemoeien. Toen ik een stukje verderop wilde proberen kreeg ik opeens een stoot in mijn rug van hem. Was het helemaal geen schaap, maar een ram!

Gelukkig vond ik er vlak bij mijn tuin nog veel meer. Sommige planten hebben een penwortel (zoals bv een winterwortel): als die eruit is gaat de plant dood. Veel een-en tweejarige planten hebben een penwortel. Meerjarige planten die zichzelf vermeerderen met worteluitlopers vermeerderen zich weer als er maar een klein stukje wortel in de grond achterblijft. Dat duurt dan wel weer een tijd. Toen ik daarom mijn wortel ging oogsten heb ik niet de hoofdwortel geoogst maar van een paar planten de zijwortels. Deze moeten echter al wel een halve vinger dik zijn en zwart aan de buitenkant.

Wanneer plukken

De wortels zijn het krachtigst in voor en najaar omdat de kracht van de bladeren dan naar de wortels trekt.

Kijk ook even of de plek waar je plukt niet al te vervuild is, een indicator is bijvoorbeeld veel algengroei in het water. Als het schoner is zijn er meer dieren en ook korstmossen. Pluk niet uit de berm van een drukke weg.

Wortels kun je drogen, voor het drogen al in stukjes snijden. Smeerwortels worden keihard als je ze droogt. Voor eventuele kompressen kun je ze daarom wel zo’n drie maanden in je koelkast bewaren, met wat aarde in een plastic zak.

Oogstritueel

Tip, doe een oogstritueel. Vertel de plant dat je goed voor de oogst zal zorgen en offer een stukje (bij voorbeeld op een altaartje in je tuin, of leg een bloemetje of blad in een vormpje of met een mooi steentje neer op de plek waar je geoogst hebt.) Bij wortels kun je wat stukjes wortel verspreiden en weer in de grond stoppen, dan help je de plant ook weer verder..

Smeerwortel hoe gebruiken

Inleiding

Toen ik wat informatie over de smeerwortel ging opzoeken schrok ik in eerste instantie wel. Had ik nu juist een krachtige plant uitgekozen voor onze eerste bijeenkomst, kreeg ik verhalen te lezen over de vermeende giftigheid van de plant. Maar zoals zo vaak met allerlei ophef blijkt het in feite erg mee te vallen, als je wat verder kijkt.

Controverse

De smeerwortel heeft een lange traditie als een eetbare en medicinale plant. Maar in de laatste decennia is er een controverse ontstaan wat ertoe geleid heeft dat inwendig gebruik van de plant verboden is geraakt in bv Australie en ontraden wordt in de Verenigde Staten en Engeland. Het gaat hier dus niet om het medicinale, uitwendige gebruik. De extracten uit smeerwortel worden in cosmetica en kruiden en ook nieuwe reguliere medicijnen nog steeds zeer veel toegepast, en dat zou niet gebeuren indien het middel niet door de tests kwam. De stof gaat dus niet door de huid en wordt ook bij wonden niet opgenomen.

Eetbaarheid

Wat de eetbaarheid van de plant betreft, daar heb ik nog wat over uitgezocht en het
lijkt erop dat deze reactie zwaar overtrokken is. Er zijn inderdaad mensen geweest die last kregen van de bijwerkingen van smeerwortel. In Groot-Britannie zijn 4 gevallen van leverschade bekend over 20 jaar. Deze mensen gebruikten een zeer grote hoeveelheden smeerwortel over een zeer lange tijd: bijvoorbeeld een vrouw die 10 koppen smeerwortelthee per dag dronk gedurende 8 jaar. Mensen die smeerwortelsupplementen (poeder van de wortel) combineerden met smeerwortelthee etc. Voor paarden, runderen, varkens en kippen is het vooral niet goed. Ik had net die middag een paar oude bladeren bij de cavia’s gegooid maar gelukkig las ik dat zij de smeerwortel zeer goed kunnen verdragen. Schapen, cavia’s, konijnen en hamsters zijn resistent.

Pyrrolizidine alkaloiden

In smeerwortel komen pyrrolizidine alkaloiden (PA’s) voor. Die komen in heel veel planten voor (wel zo’n 6000), daarnaast ook in honing, granen, melk en eieren. Sommige PA’s kunnen giftig zijn voor de lever, zoals echimidine. In de gewone smeerwortel (Symphytum officinale) komt deze stof vrijwel niet voor. In andere vormen van smeerwortel, zoals de kaukasische smeerwortel (Symphytum x uplandicum), die ook in Nederland in het wild voorkomt, komt de stof wel in lichte mate voor.

In studies zijn die varieteit ook door elkaar gehaald. In een studie in 1978 in Japan kregen ratten gedurende twee jaar elke dag 8% van hun dieet smeerwortelblad (van de kaukasische). van de 28 ratten ontwikkelde 1 rat na de respectabele leeftijd van 600 dagen een levertumor. 8% van het dieet zou voor ons zoiets zijn als 20.000 bladeren per dag eten. Bovendien breken ratten de stof anders af dan mensen, dus wat dat betreft zegt het ook weer niet zoveel. Aan de andere kant kunnen extracten van smeerworelblad de overlevingsduur van muizen die tumoren hebben verlengen, het heeft dus anti-mutagene eigenschappen.
Aan de Londense universiteit is ook gedurende 30 jaar een onderzoek gehouden onder menselijke proefpersonen. Claire Anderson volgde daar regelmatige smeerwortelbladeters met leverfunctietesten en die bleven allemaal fit.

De meningen zijn er over verdeeld, geheel veilig om te eten is niet al het smeerwortelblad . Maar het is een kwestie van perspectief. Zo nu en dan mag je best wat smeerwortelblad eten want er zijn veel gezondheidsbevorderende aspecten, maar doe het niet te vaak.

De varieteit symphytum tuberosum, de knol smeerwsymph tuberosumortel (hier links) heeft de laagste PA en de hoogste concentratie alkaloiden. Deze is dus het minst schadelijk inwenidg en het geneeskrachtigst. De kleur is zachtgeel. Ik ga kijken of ik deze knolvormige soort in mijn tuin kan laten groeien.

Oerigens geldt dit niet voor de wortels van de smeerwortelplant. Deze zijn echt te sterk medicinaal en niet eetbaar. Saskia Nieboer, mijn kruidenlerares van De Groene Zon, vertelde dat zij met vrienden bij wijze van experiment van de wortel een stamppot bereid had, omdat er toch zoveel gezondmakende stoffen in zaten. Maar al snel na de maaltijd moest iedereen zich in een rij opstellen bij de wc.

SMEERWORTEL biologie

361px-86_Symphytum_officinale

Inleiding

De smeerwortel maakt deel uit van de familie van de ruwbladigen (Boraginacae). Hie hoort bijvoorbeeld ook het vergeet-mij-nietje bij, evenals de borage uit de moestuin (het komkommerkruid, waarvan de bloempjes lekker smaken over de sla). Hier in de duinen groeien het blauwe slangekruid en de hondstong op zandige plekken vaak vlakbij konijnenholen waar de grond is omgegraven. Longkruid dat in veel tuinen groeit op schaduwrijke plaatsen hoort ook bij deze familie. Al deze planten hebben net als de smeerwortel sterk behaard blad, dat soms een beetje ruw, borstelig tot stekelig kan aanvoelen. Als het harig is maar zacht aanvoelt is het geen borage-achtige. Ze hebben vaak klokjesachtige bloemen die bovenin aan een zich uitrollend takje hangen. De bloemen zijn vaak blauwig, wit of roze-achtig, en kleuren mee met de zuurgraad van de grond.

De smeerwortel
In Nederland groeit de smeerwortel op vochtige, voedselrijke plekken, in gras- en rietland. Vooral langs sloten en rivieren en onder heggen, zowel in zon als schaduw.

Symphytum_officinale_01In voorbereiding op deze kruidenbijeenkomst hebben Gabrielle en ik een fietstocht gemaakt op zoek naar de smeerwortel langs het Spaarne, het fort Vijfhuizen en naar Hoofddorp en daar in dat waterrijke land zagen we de plant heel veel. We hebben echt gekeken naar hoe we de plant kunnen onderscheiden, en allerlei gelijkende blaadjes ook verzameld. De plant valt op doordat het vaak iets uitsteekt boven de grassen en met soortgenoten een grote klomp vormt. Vaak zie je ook zuring zo groeien maar die heeft geen ruwe bladeren en is minder gepunt. Ook de Kaukasische vergeet-mij-niet lijkt erop, maar dat blad is was ruwer en minder gepunt. Het blad van de smeerwortel is lang en ruw. Onderop zijn ze lichter en dof, bovenop glanzend en donkerder. In de steel bevindt zich een gleuf.

In weiden worden de smeerwortels vaak gemaaid/gegeten en zie je alleen de bladeren staan. Op wildere plekken zie je de bloemstengels (oud) ook nog staan. Die bloemstengel ziet er heel interessant uit en is heel kenmerkend voor de plant. De stengel is bebladerd waarbij het blad de vierkante holle behaarde stengbebladerde bloemstengelel omvat. Naarmate de bladeren hoger op de stengel zitten worden ze kleiner en de bovenste twee bladeren zitten als een vleugelpaar aan elkaar en het hoofdje met de bloemen hangt.

In de plantensymboliek correspondeert dit beeld van de plant met de mens die geneigd is het hoofd te laten hangen, en die in zijn jeugd teveel omkneld is geweest en is gaan doen wat er van hem verwacht werd. Het zich slecht voelen, dingen tegen zijn zin indoen, is een gewoonte geworden. In zijn leven kan hij, indien hij voor zijn eigen droom kiest, vleugels krijgen. Ook veel spierspanning door dingen tegen zijn zin in te doen. De blessures die dan ontstaan noden tot verplichte rust.

Soorten Smeerwortel:
Er bestaan wel zo’n 34 soorten symphytum wereldwijd maar in Nederland komen de volgende soorten het meest in het wild voor:
Gewone smeerwortel (Symphytum officinale) is de medicinale soort, die wordt toegepast om zijn wortel en blad. Het blad is eetbaar. Deze plant krijgt lange bladeren die in een zachte punt uitlopen, heeft een feller groen en dikker blad met een blauw groene adering. De bloem is bij ons in Nederland vaak wit of paars van kleur met een lange gepunte krans (uiterst links op het plaatje), de zaden zijn glanzend.

driesmeerwortelsDe Kaukasische of Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum) komt ook veel voor. Deze heeft lange bladeren in een scherpe punt en is donkerder groen. De aderen zijn meer creme-groen. De bloemen zijn roze/paarsachtig of wit en de zaden dof. De krans om de bloem is ook korter (zie rechts).
De verschillende ondersoorten kunnen elkaar wel bestuiven, net als bij munt dus kruisingen komen ook voor. In dat geval zal de bloem meer creme kleurig paars zijn.

In de tuin verspreidt de smeerwortel zich snel en vormt dikke matten die vrijwel het gehele jaar vers blad aanmaken, tot laat in de winter en vroeg in de lente. Ze bloeien van mei tot juli. Ieder klein stukje wortel dat in de grond achterblijft groeit weer uit tot een nieuwe plant. Als je ze eenmaal hebt in de tuin hebt kom je er dus moeilijk vanaf.