Categorie archief: Vanille

De Vanille Orchidee, de bij en de mens

 

De Totonaken in het oude Mexico waren de eersten die de Vanille orchidee (Vanilla planifolia) in cultuur brachten. Ze gebruikten het in de vorm van chocolatl: een ritueel drankje dat gemaakt was van cacaopoeder en maismeel in water, op smaak gebracht met gemalen vanillepeulen en honing. De Spaanse conquistador Hernán Cortez, nam in 1520 de vanille samen met cacao mee naar de oude wereld. Hoewel het op een gegeven moment wel lukte om de plant ook elders te kweken, kwamen er maar geen vanillepeulen aan.

Het duurde wel drie eeuwen voor hier verandering in kwam. Bij een kopje koffie op een terras in Papantla (Mexico) in 1836, zag de Franse botanist Morren kleine bijen vliegen rondom de vanille bloemen. Toen hij ze goed bekeek zag hij dat ze onder een flap in de bloem kropen waarbij ze wat van het stuifmeel van de helmdraden, meenamen naar de stamper. In de middag sloten de bloemen zich en een paar dagen later begonnen zich vanillepeulen te vormen.

Orchideeën en Orchideebijen zijn een klassiek voorbeeld van co-evolutie, de bloemen zijn afhankelijk van bijen voor de bestuiving en de bijen krijgen van de plant in ruil bepaalde geurstoffen die zij gebruiken bij de hofmakerij. De mannetjesbijen zuigen wat van de geurstoffen op in reservoirs in hun achterpoten, waarmee zij voor de vrouwtjes geurende zwermbanen tijdens de balts kunnen afzetten.

De relatie tussen bloemen en haar bestuivers is een hele oude, zeker zo’n 60 miljoen jaar. Wie was er nu eerder: de kip of het ei? Een studie in Science (2011) toont aan dat de relatie niet zo gelijkwaardig is als eerder gedacht. De geurstoffen uit de orchidee vormen maar 10% van het hele parfum dat de bij maakt, terwijl de plant veel minder keus uit bestuivers heeft. Het lijkt erop dat de bijen dus eerder waren in de evolutie, en terwijl de bij voorkeuren ontwikkelde voor bepaalde stoffen, volgde de orchidee door deze stoffen te ontwikkelen om de bestuivende bij te lokken.

Terug naar de mens. De vanillebloem leeft maar 1 dag is dan ook maar enkele uren geopend, zelfs in de natuurlijke omgeving is de kans op bevruchting maar 1%. Tegenwoordig worden alle bloemen in cultuur met mensenhand bevrucht. Na de oogst van de peulen volgt een zeer lange periode van fermenteren en langzaam drogen. Gedurende een periode van zes maanden ontwikkelt zich zo het karakteristieke vanille-aroma. Het vanillestokje is na saffraan de duurste specerij en dat komt dan ook door alle menselijke handelingen die nodig zijn.

Nu is de vraag naar vanille (dat ook voor mensen lustopwekkend schijnt te zijn) enorm groot. 95% van de vanille in onze producten is dan ook vanilline, een stof die kan worden gesynthetiseerd uit hout. Vergelijk dit met de echte vanille: dat bevat naast vanilline, wel 170 andere aromatische bestanddelen! Die bijen zijn ook niet gek.

Ook gepubliceerd in Toorts, Verenigingsblad IVN Zuid-Kennemerland, nr 101 april 2017: thema mens en dier

Advertenties