SMEERWORTEL biologie

361px-86_Symphytum_officinale

Inleiding

De smeerwortel maakt deel uit van de familie van de ruwbladigen (Boraginacae). Hie hoort bijvoorbeeld ook het vergeet-mij-nietje bij, evenals de borage uit de moestuin (het komkommerkruid, waarvan de bloempjes lekker smaken over de sla). Hier in de duinen groeien het blauwe slangekruid en de hondstong op zandige plekken vaak vlakbij konijnenholen waar de grond is omgegraven. Longkruid dat in veel tuinen groeit op schaduwrijke plaatsen hoort ook bij deze familie. Al deze planten hebben net als de smeerwortel sterk behaard blad, dat soms een beetje ruw, borstelig tot stekelig kan aanvoelen. Als het harig is maar zacht aanvoelt is het geen borage-achtige. Ze hebben vaak klokjesachtige bloemen die bovenin aan een zich uitrollend takje hangen. De bloemen zijn vaak blauwig, wit of roze-achtig, en kleuren mee met de zuurgraad van de grond.

De smeerwortel
In Nederland groeit de smeerwortel op vochtige, voedselrijke plekken, in gras- en rietland. Vooral langs sloten en rivieren en onder heggen, zowel in zon als schaduw.

Symphytum_officinale_01In voorbereiding op deze kruidenbijeenkomst hebben Gabrielle en ik een fietstocht gemaakt op zoek naar de smeerwortel langs het Spaarne, het fort Vijfhuizen en naar Hoofddorp en daar in dat waterrijke land zagen we de plant heel veel. We hebben echt gekeken naar hoe we de plant kunnen onderscheiden, en allerlei gelijkende blaadjes ook verzameld. De plant valt op doordat het vaak iets uitsteekt boven de grassen en met soortgenoten een grote klomp vormt. Vaak zie je ook zuring zo groeien maar die heeft geen ruwe bladeren en is minder gepunt. Ook de Kaukasische vergeet-mij-niet lijkt erop, maar dat blad is was ruwer en minder gepunt. Het blad van de smeerwortel is lang en ruw. Onderop zijn ze lichter en dof, bovenop glanzend en donkerder. In de steel bevindt zich een gleuf.

In weiden worden de smeerwortels vaak gemaaid/gegeten en zie je alleen de bladeren staan. Op wildere plekken zie je de bloemstengels (oud) ook nog staan. Die bloemstengel ziet er heel interessant uit en is heel kenmerkend voor de plant. De stengel is bebladerd waarbij het blad de vierkante holle behaarde stengbebladerde bloemstengelel omvat. Naarmate de bladeren hoger op de stengel zitten worden ze kleiner en de bovenste twee bladeren zitten als een vleugelpaar aan elkaar en het hoofdje met de bloemen hangt.

In de plantensymboliek correspondeert dit beeld van de plant met de mens die geneigd is het hoofd te laten hangen, en die in zijn jeugd teveel omkneld is geweest en is gaan doen wat er van hem verwacht werd. Het zich slecht voelen, dingen tegen zijn zin indoen, is een gewoonte geworden. In zijn leven kan hij, indien hij voor zijn eigen droom kiest, vleugels krijgen. Ook veel spierspanning door dingen tegen zijn zin in te doen. De blessures die dan ontstaan noden tot verplichte rust.

Soorten Smeerwortel:
Er bestaan wel zo’n 34 soorten symphytum wereldwijd maar in Nederland komen de volgende soorten het meest in het wild voor:
Gewone smeerwortel (Symphytum officinale) is de medicinale soort, die wordt toegepast om zijn wortel en blad. Het blad is eetbaar. Deze plant krijgt lange bladeren die in een zachte punt uitlopen, heeft een feller groen en dikker blad met een blauw groene adering. De bloem is bij ons in Nederland vaak wit of paars van kleur met een lange gepunte krans (uiterst links op het plaatje), de zaden zijn glanzend.

driesmeerwortelsDe Kaukasische of Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum) komt ook veel voor. Deze heeft lange bladeren in een scherpe punt en is donkerder groen. De aderen zijn meer creme-groen. De bloemen zijn roze/paarsachtig of wit en de zaden dof. De krans om de bloem is ook korter (zie rechts).
De verschillende ondersoorten kunnen elkaar wel bestuiven, net als bij munt dus kruisingen komen ook voor. In dat geval zal de bloem meer creme kleurig paars zijn.

In de tuin verspreidt de smeerwortel zich snel en vormt dikke matten die vrijwel het gehele jaar vers blad aanmaken, tot laat in de winter en vroeg in de lente. Ze bloeien van mei tot juli. Ieder klein stukje wortel dat in de grond achterblijft groeit weer uit tot een nieuwe plant. Als je ze eenmaal hebt in de tuin hebt kom je er dus moeilijk vanaf.

Advertenties